Một trong những lời dạy nổi tiếng nhất của Đức Phật là khi ngài tóm tắt Phẩm Chất cho một hội chúng gồm 1.250 bậc xứng đáng.

Không làm tất cả điều ác,
Thực hành điều thiện lành,
Thanh lọc tâm hồn,
Đây là lời dạy của chư vị giác ngộ.

Nhẫn nhục là sự khổ hạnh tối thượng để rèn luyện.
“Tịch diệt là tối thượng,” chư vị giác ngộ nói vậy.
Người đã xuất gia sẽ không hại kẻ khác.
Người an tịnh không quấy nhiễu kẻ khác.

Không đối đầu, không gây hại
Và được chế ngự bởi sự Chế Ngự,
Và biết lượng của bữa ăn,
Sống nơi vắng vẻ,
Và chuyên tâm làm chủ tâm hồn
Đây là lời dạy của chư vị giác ngộ.
Dp 183-185

Phẩm Chất của Phật Pháp Tăng
Những người theo Đấng Giác Ngộ thường quy y, tìm sự che chở và nương tựa nơi chính Đấng Giác Ngộ, nơi Phẩm Chất ngài đã dạy, và nơi Tăng đoàn của các vị Tỳ-kheo mà ngài đã thiết lập.

Phẩm chất của lòng tin, niềm tin, và nguồn cảm hứng quanh Đấng Giác Ngộ, Phẩm Chất, và Tăng đoàn có thể là một nguồn năng lượng và động lực quan trọng và là một phương tiện cho một sự mãn nguyện và niềm vui thiện lành, cân bằng. Khi ta có một nền tảng của sự mãn nguyện và niềm vui thiện lành, cân bằng ấy, nó có thể rất thuận lợi cho sự hội tụ và hợp nhất và rốt cuộc cho sự buông bỏ hoàn toàn.

Tuy nhiên, để sinh khởi lòng tin ấy, ta cần có một cảm nhận về các ngôi ấy là gì. Sự mô tả theo kinh điển về Đấng Giác Ngộ, Phẩm Chất, và Tăng đoàn là:

Ngài là bậc cát tường, đáng kính, và hoàn toàn trọn vẹn giác ngộ, viên mãn về trí tuệ và hạnh kiểm, đức hạnh, bậc thấu hiểu vũ trụ, bậc điều ngự vô thượng của loài người, bậc thầy của chư thiên và loài người, bậc tỉnh thức và cát tường.

Phẩm Chất được khéo mô tả bởi bậc cát tường, thấy được, vượt thời gian, “hãy đến và thấy,” tiến triển, để được mỗi người có trí tự mình trải nghiệm.

Khéo thực hành là chúng đệ tử của bậc cát tường. Thực hành đúng đắn là chúng đệ tử của bậc cát tường. Thực hành chính trực là chúng đệ tử của bậc cát tường. Thực hành chân chính là chúng đệ tử của bậc cát tường. Đó là bốn cặp người, tám hạng người. Đó là chúng đệ tử của bậc cát tường, những vị đáng được cúng dường, đáng được tiếp đón như khách, đáng được dâng tặng phẩm, đáng được chắp tay añjali, một ruộng phước vô thượng của thế gian. (ví dụ AN 3.70)

Sự Bố Thí
Đấng Giác Ngộ liên tục chỉ ra những lợi ích của sự bố thí. Những kết quả mà ngài mô tả là cả trong đời này lẫn sau khi chết.

Này các Tỳ-kheo, nếu chúng sinh biết được kết quả của sự bố thí và sự chia sẻ như Ta biết, thì họ sẽ không ăn mà chưa cho đi, và cấu uế của tính keo kiệt sẽ không lưu lại trong tâm họ. Ngay cả miếng cuối cùng, nắm cuối cùng, từ đó họ sẽ không ăn mà không chia sẻ, nếu có những người có thể nhận chúng. Nhưng này các Tỳ-kheo, vì chúng sinh không biết được kết quả của sự bố thí và sự chia sẻ như Ta biết, nên họ ăn mà chưa cho đi, và cấu uế của tính keo kiệt lưu lại trong tâm họ.
Iti 26

Này các Tỳ-kheo, đây là năm lợi ích trong sự bố thí. Năm điều nào?

• Nhiều người yêu mến và lấy làm hài lòng về điều đó.

• Những bậc chân nhân thì chia sẻ.

• Tiếng thơm lan xa.

• Những thứ thuộc thế gian không biến mất.

• Khi thân hoại mạng chung, sau khi chết, ta sinh vào một cõi lành, một thiên giới.
  Đây là năm lợi ích trong sự bố thí.

  Sự bố thí được yêu mến.
  Được ghi nhớ, phẩm chất đi theo
  Những ai hiện hữu trong đó luôn chia sẻ
  Tự chế và sống đời phạm hạnh.

  Họ giảng dạy phẩm chất
  Vốn xua tan mọi khổ đau.
  Phẩm tính ấy nơi đây sau khi đã hiểu rõ,
  Hoàn toàn tịch diệt, không còn xung động nào.
  AN 5.35

Đạo Đức & Kết Quả của Các Hành Vi
Đức Phật thường dạy về tầm quan trọng của đạo đức, vừa trong việc dẫn đến sự an lạc thế gian lâu dài của ta, vừa là một phần trọng yếu của con đường dẫn đến sự tự do tối hậu.

Có mười phần cốt lõi của đạo đức mà Đức Phật đã bày ra (MN 41):
Ba phần của hạnh kiểm đạo đức thuộc thân là:

• Tránh sát hại chúng sinh
• Tránh trộm cắp
• Tránh hành vi tà hạnh trong tình dục, tức là với người đang được người khác bảo hộ, là người xuất gia, đang trong một mối quan hệ khác, hay với người mà việc quan hệ tình dục là phi pháp.

Bốn phần của hạnh kiểm đạo đức thuộc khẩu là:

• Tránh nói dối
• Tránh nói lời chia rẽ
• Tránh nói lời thô bạo
• Tránh nói chuyện vô ích

Ba phần của hạnh kiểm đạo đức thuộc ý là:

• Không tham lam

• Không sân hận

• Tin vào chánh kiến thế gian:
  1) Có những quả trổ sinh từ các hành động thiện và ác.

  2) Thế giới thấy được hiện hữu, cũng như có một thế giới khác. Người ta sinh vào thế giới này qua một người mẹ và một người cha. Người ta sinh vào một thế giới khác qua việc rơi vào đó một cách tự nhiên.

  3) Có những bậc xuất gia khéo thực hành đã bằng tri kiến trực tiếp trải nghiệm thế giới này và thế giới khác và làm cho điều đó được biết đến.

Đức Phật dạy rằng chính 10 loại hạnh kiểm đạo đức hay vô đạo đức này quyết định liệu ta được sinh vào cõi trời hay cõi người hay rơi xuống các cõi thấp.

Cũng có một số đề nghị mà Đức Phật đưa ra dành riêng cho những người cư sĩ. Ngoài việc quy y nơi Đấng Giác Ngộ, Phẩm Chất, và Tăng đoàn, ngài còn giải thích rằng việc giữ ngũ giới là những dòng phước báu tuôn tràn. Đó là không sát sinh, không trộm cắp, không tà hạnh trong tình dục, không nói dối, và không dùng rượu, men say hay những thứ khác vốn là cơ sở cho sự xao lãng và say sưa. (AN 8.39)

Ngoài ra, Đấng Giác Ngộ khuyến khích những người cư sĩ tuân giữ các ngày Bố-tát vào những đêm trăng tròn, trăng non, và các ngày thứ 8 của chu kỳ trăng. Vào những ngày này, những người cư sĩ sẽ đi nghe một thời pháp từ các vị xuất gia khi có thể, và giữ tám giới trong ngày ấy. (AN 8.41)

Nghiệp
Lời dạy về nghiệp, về các hành vi, là một phần căn bản trong giáo lý của Đấng Giác Ngộ. Ngài khuyến khích tất cả mọi người thường xuyên quán chiếu:

Ta là chủ nhân của nghiệp, thừa kế của nghiệp, sinh ra từ nghiệp, được nghiệp che chở, bất kỳ nghiệp nào ta tạo, tốt hay xấu, ta sẽ là kẻ thừa kế của chúng.
AN 5.57

Theo mạch này, một chủ đề lớn trong giáo lý của Đấng Giác Ngộ là phải hết sức cẩn trọng với những ý định của mình và nỗ lực rất nhiều để trở nên ý thức về những ý định của mình và nhớ những hậu quả của chúng trong mỗi khoảnh khắc.

Cũng quan trọng không kém, một sự hiểu biết rằng ta trải nghiệm kết quả của những hành động của chính mình dẫn đến một khả năng lớn hơn để buông bỏ việc cố kiểm soát thế giới hay các hành vi của người khác. Ta càng có thể trải nghiệm những tác động của việc làm điều thiện và những hậu quả của việc làm điều ác ngay bên trong chính mình, càng dẫn ta đến chỗ nỗ lực nhiều hơn vào việc thanh lọc những ý định và hành động của chính mình thay vì cố thay đổi hành động của người khác.

Mặt Trái của Dục Lạc
Đức Phật đã đưa ra nhiều lời dạy và lời khuyên răn cho các vị Tỳ-kheo và những người cư sĩ về những nguy hiểm của dục lạc. Ngài mô tả dục lạc là bất kỳ hình ảnh, âm thanh, mùi, vị, hay xúc chạm nào làm vừa lòng, được ưa thích, được mong cầu, được khao khát, gây khoái lạc. (AN 6.63)

Ngài dùng nhiều ví dụ về những nguy hiểm của dục lạc để mô tả chúng thoáng qua, đầy hiểm nguy, gây thất vọng, và không thỏa mãn đến thế nào:
Ngài ví chúng như một con chó đói gặm một khúc xương không thể nào làm dịu cơn đói của nó.
Ngài mô tả chúng tương tự một con kền kền, diều hâu, hay quạ mang theo một miếng thịt, và khả năng những con chim săn mồi khác sẽ tấn công con chim ấy nếu nó không bỏ miếng thịt xuống.
Ngài ví chúng như mang một bó đuốc đi ngược gió.
Ngài ví chúng như bị kéo về phía một hố lửa.
Ngài ví chúng như những món đồ mượn, mà ta phải trả lại.
Ngài ví chúng như một giấc mộng, và thực tại phải đối mặt khi ta tỉnh dậy.
Ngài ví chúng như một người đã trèo lên một cây để hái trái, nhưng nhận ra sự nguy hiểm khi nhận ra rằng một người khác đang định đốn cây xuống để hái trái cho riêng mình. (MN 54)

Đấng Giác Ngộ cũng khuyến khích những người cư sĩ nhìn xem bao nhiêu công sức, vất vả và căng thẳng đổ vào việc cố kiếm tiền để có được những sở hữu và trải nghiệm vốn không tồn tại lâu và bị chi phối bởi sự trộm cắp và hủy hoại bằng nhiều cách khác nhau. Ngài thường nói dài về việc bao nhiêu tranh cãi, xung đột, bạo lực, chiến tranh, và sự hủy hoại được gây ra bởi sự theo đuổi dục lạc. (MN 13)

Ta càng nhận thức rõ ràng những mặt trái bên trong và bên ngoài này của dục vọng và nhớ chúng, ta càng có động lực để từ bỏ chúng.

Những Lợi Ích của Sự Xuất Ly
Ngoài việc tránh được tất cả những xung đột, sự bực dọc và sự thất vọng tiềm tàng được nuôi dưỡng bởi sự theo đuổi dục vọng, sự xuất ly còn mang lại thời gian và không gian để có thể hiến mình hoàn toàn cho việc phát triển những phẩm chất thiện lành, sự từ bỏ những phẩm chất bất thiện, và sự thanh lọc tâm hồn của mình.

Trong cuộc tìm kiếm con đường đến sự tự do tối hậu của chính mình, Đấng Giác Ngộ, trước khi ngài giác ngộ và vẫn còn là một chúng sinh có duyên hướng đến giác ngộ, đã tự hỏi mình “Vì sao nếu ta bị chi phối bởi sinh, lão, và tử, ta lại đi tìm kiếm những thứ cũng bị chi phối bởi sinh, lão, và tử?”

Ngay cả trước khi đạt được khát vọng về sự tự do tối hậu, ngài đã thấy rõ rằng việc đi tìm những thứ và những trải nghiệm của thế gian sẽ chỉ làm ngài xao lãng khỏi mục đích của mình, và chỉ qua việc nhìn vào những nguyên nhân bên trong của sự dính mắc và sự sinh thì ngài mới có thể tìm được lối thoát. (MN 26)

Một trong những sự quán chiếu thường gặp đối với những người chuẩn bị xuất gia là:
“Đời sống tại gia chật chội và đầy bụi bặm, sự xuất gia thì khoáng đạt và rộng mở. Sống trong đời sống tại gia không dễ để sống đời phạm hạnh trọn vẹn viên mãn, hoàn toàn thanh tịnh, bóng láng như vỏ ốc xà cừ. Hay là ta cạo bỏ râu tóc, khoác lên y vải nhuộm màu chát, và xuất gia từ đời sống tại gia vào nếp sống không nhà?” DN 2

Ngoài ra, việc từ bỏ dục lạc mang lại một phẩm chất khác, còn quan trọng hơn nữa, cần thiết cho sự tự do tối hậu. Khi từ bỏ những trải nghiệm dục lạc của năm giác quan, ta để lại phía sau tất cả sự náo động được nuôi dưỡng trong sự chuyển động và dính mắc ấy. Ta càng thành công trong việc từ bỏ tham ái đối với và sự chuyển động về phía dục lạc, ta càng có một cảm giác mãn nguyện, niềm vui, khoái lạc, và sự thư thái nội tâm. Những phẩm chất này tự nhiên có khuynh hướng về phía sự hội tụ và hợp nhất của tâm hồn. DN 2

Tứ Diệu Đế
Tứ Diệu Đế là phần cốt lõi trong giáo lý của Đức Phật. Chúng là chìa khóa đến sự tự do tối hậu. Toàn bộ con đường được bao hàm trong Tứ Diệu Đế.

Bản chất của những diệu đế ấy là chúng là những chìa khóa để thoát ra khỏi vòng luân hồi khổ đau. Chúng là những sự thật mà sự si mê luôn cố tránh né. Tất cả những phần trước đó là những điều kiện tiên quyết cần thiết để hình thành một nền tảng thiện lành, từ đó ta có thể đi đến một chốn chấp nhận điều khó chấp nhận nhất.

Khi Đấng Giác Ngộ vẫn còn trên con đường đến giác ngộ, mục tiêu của ngài không chỉ là làm giảm nỗi đau cảm xúc và thể xác vốn có trong cuộc đời. Mục tiêu của ngài là thoát ra hoàn toàn khỏi vòng sinh, lão, và tử. (MN 26)

Diệu đế thứ nhất là sự thật về khổ. Nó cần được hiểu hoàn toàn, từ mọi phía:
“Sinh là khổ. Lão là khổ. Tử là khổ. Bị gắn với những kẻ không yêu thương là khổ. Bị xa lìa những người yêu thương là khổ. Không có được điều mình muốn là khổ. Tóm lại, năm khối được nắm lấy là khổ.”

Diệu đế thứ hai là nguồn gốc của nỗi khổ ấy, vốn cần được từ bỏ:
“Chính tham ái ấy đi vào hiện hữu hết lần này đến lần khác, đi cùng với sự thích thú và sự si mê, đi quanh thích thú nơi này nơi kia. Đó là: tham ái đối với dục lạc, tham ái đối với hiện hữu, hay tham ái đối với phi hiện hữu.”

Diệu đế thứ ba là sự tan biến của khổ, vốn cần được chứng ngộ.
Với sự phai tàn, và sự tan biến không còn dấu vết của chính tham ái ấy, từ bỏ nó, xả ly nó hoàn toàn, giải thoát, không còn chấp thủ nào.

Diệu đế thứ tư là con đường dẫn đến sự tan biến của khổ, toàn bộ tập hợp những sự chuẩn bị cần thiết để phát triển sự vi tế của tâm trí và tâm hồn cần thiết để từ bỏ tham ái ở mức độ từng khoảnh khắc. Nó cần được phát triển.
“Chính là con đường tám phần cao thượng này. Đó là: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, và chánh định.”
*(*SN 56.11)

Chính sự hiểu biết về những thực tại này và trải nghiệm về chúng bày ra con đường đến sự tự do tối hậu. Khi chúng được hiểu, được áp dụng, và được phát triển, chúng dẫn đến sự chứng ngộ sự tự do tối hậu.

Con Đường Tám Phần Cao Thượng
Phần phức tạp nhất của Tứ Diệu Đế là phần thứ tư, con đường tám phần cao thượng. Tiến trình này liên quan đến việc tạo nên một nền tảng trong sạch của sự thanh tịnh đạo đức, từ bỏ sự theo đuổi các trải nghiệm dục lạc và những phẩm chất bất thiện, phát triển sự nhận biết, và sự hợp nhất của tâm hồn.

Diệu đế về con đường dẫn đến sự tan biến của khổ là con đường tám phần cao thượng:
Chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.

Chánh kiến là sự biết về khổ, sự biết về nguồn gốc của khổ, sự biết về sự tan biến của khổ, sự biết về con đường dẫn đến sự tan biến của khổ.

Chánh tư duy là sự quyết tâm xuất ly, không sân hận, và không tàn nhẫn.

Chánh ngữ là tránh nói dối, nói lời chia rẽ, nói lời thô bạo, và nói chuyện vô ích.

Chánh nghiệp là tránh sát hại chúng sinh, lấy những gì không được cho, và hành vi tà hạnh trong tình dục.

Chánh mạng là từ bỏ tà mạng và nuôi sống đời mình bằng chánh mạng (MN 141). Sự mô tả đầy đủ về những loại nghề sinh sống mà một người xuất gia nên tránh bao gồm một danh sách dài các hoạt động liên quan đến bói toán, “các thuật về thú vật” đọc điềm báo và đặc tính của con người và thiên nhiên, các tiên đoán về chiêm tinh, chính trị, thời tiết, và những việc thế gian, các nghề sinh sống thế gian và làm việc vặt cho người ta, ma thuật hắc ám và bạch đạo, ban phước, nguyền rủa, và nhiều hình thức chữa bệnh khác nhau. (DN 2)

Chánh Tinh Tấn: Phát Triển Điều Thiện Lành và Từ Bỏ Điều Bất Thiện
Chánh tinh tấn là một vị Tỳ-kheo sinh khởi lòng mong muốn, nỗ lực, khơi dậy năng lượng, đào sâu để có sức mạnh ý chí và phấn đấu để giữ cho những phẩm chất bất thiện, xấu xa chưa sinh khởi đừng sinh khởi, để từ bỏ những phẩm chất xấu xa và bất thiện đã sinh khởi, để làm cho những phẩm chất thiện lành chưa sinh khởi được sinh khởi, và để duy trì, phát triển, mở rộng, và làm viên mãn những phẩm chất thiện lành đã sinh khởi.

Để làm điều này, ta cần có một sự hiểu biết rõ ràng về phẩm chất thiện lành và bất thiện là gì.

Năm hình thức thô nhất của những phẩm chất bất thiện thì Đức Phật mô tả là những chướng ngại hay vật cản. Ngài cũng thường mô tả những công cụ cụ thể để vượt qua mỗi cái trong số đó. (DN 2)

Để vượt qua chướng ngại của lòng tham lam, sự ganh tị, và dục ái đối với thế gian, ta được khuyến khích nhìn vào những phương diện không hấp dẫn của cái mà ta đang say mê. Có một số công cụ khác nhau để hoặc phân tích đối tượng thành những phần cấu thành của nó, hoặc nghĩ về điều nó sẽ biến thành khi nó tan rã.

Một vài sự quán chiếu thường gặp nhất là tử thi, một bộ xương, hay phân tích vạn vật thành những đặc tính của đất, nước, sức nóng, gió, hay phân tích thân thành những phần cấu thành của nó: tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, tủy xương, thận, tim, gan, tụy, lá lách, phổi, ruột già, ruột non, các cơ quan bên trong khác, phân, mật, đờm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ, nước mắt, dầu, nước bọt, nước mũi, dịch rỉ từ vết thương, nước tiểu. (DN 22)

Để vượt qua chướng ngại của sân hận, ngài khuyến khích phát triển lòng từ ái và sự thương cảm cho sự an vui của tất cả chúng sinh.

Để vượt qua chướng ngại của hôn trầm và thụy miên, ngài khuyến nghị nhận ra ánh sáng, sự nhớ, và sự tỉnh giác trọn vẹn. Ngài khuyến khích bằng cách khám phá, mở ra ý chí, phát triển sự rạng ngời trong tâm hồn, cũng như sự nhớ và sự tỉnh giác trọn vẹn. (AN 7.61)

Để vượt qua chướng ngại của trạo cử và lo lắng, ngài khuyến khích sự chú tâm vào việc làm tĩnh lặng tâm hồn của mình.

Để vượt qua chướng ngại của hoài nghi, ngài khuyến khích sự sáng tỏ về điều gì là phẩm chất thiện lành và bất thiện.

Ngoài những chướng ngại lớn này, ngài cũng liệt kê một danh sách dài hơn những phẩm chất bất thiện như sự giận dữ và lòng hằn học, sự kiểm soát hay chiếm hữu, sự gian dối và lừa lọc, sự ngạo mạn và tự phụ, cũng như sự nắm chặt các quan điểm và không thể xả ly chúng. Để đối phó với những cấu uế bắt rễ sâu hơn này, vốn gắn liền hơn với cảm giác về cái ngã và cái tôi, ngài khuyến khích sự nhận ra vô thường (AN 9.3).

Lợi ích của việc vượt qua năm chướng ngại này và sự làm suy yếu những trạng thái bất thiện khác là ta có thể phát triển một trạng thái tĩnh lặng, nhận biết và nhớ về con đường. Nhờ nền tảng tĩnh lặng cho sự nhận biết này, cuối cùng nó phát triển thành một sự mãn nguyện sâu sắc. Người mãn nguyện sâu sắc thì tràn ngập niềm vui. Đối với người có một tâm trí hân hoan, thân thư giãn. Một thân thư giãn cảm thấy khoái lạc. Đối với người cảm thấy khoái lạc, tâm hồn an định. (DN2, AN 11.1)

Chánh Định & Sự Tĩnh Lặng (Samatha)
Đức Phật mô tả nhiều công cụ khác nhau để tạo nên một nền tảng thiện lành cho sự tĩnh lặng: đạo đức (AN 11.1), Bốn trú xứ tối thượng (SN 46.54), sáu sự tùy niệm về Đấng Giác Ngộ, Phẩm Chất, Tăng đoàn, sự buông bỏ vạn vật, đạo đức, và chư thiên (AN 11.11).

Ngoài ra, một trong những nền tảng thiện lành thường gặp nhất đến từ việc từ bỏ năm chướng ngại và quán chiếu về lợi ích của việc thoát khỏi chúng. Khi một người đã từ bỏ lòng ham muốn dục lạc và những trạng thái bất thiện khác, ta tự nhiên có một cảm giác mãn nguyện sâu sắc. Từ đó, Đấng Giác Ngộ mô tả:
Đối với người mãn nguyện sâu sắc, niềm vui sinh khởi.
Đối với người có một tâm trí hân hoan, thân thư giãn.
Đối với người có một thân thư giãn, ta cảm thấy khoái lạc.
Đối với người cảm thấy khoái lạc, tâm hồn an định. (ví dụ DN 2)

Những điều này chuyển tiếp một cách tự nhiên vào bốn sự chú tâm (jhānā):

“Một vị Tỳ-kheo tách khỏi dục lạc, tách khỏi những phẩm chất bất thiện, vị ấy sống đã bước vào sự chú tâm thứ nhất với tầm và tứ, với niềm vui và khoái lạc sinh ra từ sự ẩn dật…

Niềm vui và khoái lạc sinh ra từ sự tách lìa chảy qua, chảy quanh, tràn đầy, và thấm nhuần chính cái thân này, không phần nào của thân không được thấm nhuần với niềm vui và khoái lạc sinh ra từ sự tách lìa…

Với sự làm tĩnh lặng tầm và tứ, lắng dịu xuống bên trong, ý chí đã được đặt xuống và hợp nhất, vị ấy bước vào sự chú tâm thứ hai không tầm không tứ, với niềm vui và khoái lạc sinh ra từ sự hội tụ…

Niềm vui và khoái lạc sinh ra từ sự hội tụ chảy qua, chảy quanh, tràn đầy, và thấm nhuần chính cái thân này, không phần nào của thân không được thấm nhuần với niềm vui và khoái lạc sinh ra từ sự hội tụ…

Với sự phai tàn của niềm vui, an trú trong sự quan sát, đang nhớ và tỉnh giác trọn vẹn, trải nghiệm khoái lạc khắp thân, cái mà chư vị cao thượng làm cho được biết đến “Người này đang quan sát, đang nhớ, và đang an trú trong khoái lạc,” vị ấy bước vào sự chú tâm thứ ba.

Khoái lạc không có niềm vui chảy qua, chảy quanh, tràn đầy, và thấm nhuần chính cái thân này, không phần nào của thân không được thấm nhuần với khoái lạc mà không có niềm vui…

Với sự từ bỏ khoái lạc, và sự từ bỏ đau đớn, với niềm vui và khổ đau trước đó đã chấm dứt, được thanh lọc qua sự quan sát và sự nhớ, vị ấy bước vào sự chú tâm thứ tư không đau đớn cũng không khoái lạc…

Vị ấy ngồi đã thấm nhuần chính cái thân này với một tâm hồn thuần khiết và trong sạch, không phần nào của thân không được thấm nhuần bởi một tâm hồn thuần khiết và trong sạch…“ (DN 2)

Chánh Niệm & Sự Quán Chiếu (Vipassanā)
Chánh niệm là phần của con đường khi ta thiết lập niệm trong bối cảnh bốn phương diện của trải nghiệm của mình. Chánh niệm được mô tả là:
“Một vị Tỳ-kheo sống quán xét thân trong thân, nhiệt tâm, tỉnh giác trọn vẹn, và đang nhớ, đã trừ bỏ tham lam và khổ đau đối với thế gian,
Sống quán xét cảm thọ trong cảm thọ, nhiệt tâm, tỉnh giác trọn vẹn, và đang nhớ, đã trừ bỏ tham lam và khổ đau đối với thế gian,
Sống quán xét tâm trong tâm, nhiệt tâm, tỉnh giác trọn vẹn, và đang nhớ, đã trừ bỏ tham lam và khổ đau đối với thế gian,
Sống quán xét các pháp trong các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác trọn vẹn, và đang nhớ, đã trừ bỏ tham lam và khổ đau đối với thế gian.” (MN 141)

Đấng Giác Ngộ trong nhiều dịp đi sâu hơn nhiều về điều gì nên được nhớ trong bối cảnh của mỗi một trong bốn trải nghiệm này. (DN 22)

Trong bối cảnh của thân, ngài đưa ra nhiều đối tượng để nhớ về thân trong bối cảnh những phần cấu thành của nó và nhớ tính vô thường của nó cùng một danh sách dài những ấn tượng về một tử thi và bộ xương ở nhiều trạng thái phân hủy khác nhau sau khi chết. Ngoài ra, ngài bao gồm một số đối tượng hướng sự nhớ trực tiếp hơn vào các tư thế của thân, hơi thở, cảm nhận toàn thân, và thư giãn sự kết dính của thân.

Trong bối cảnh của các cảm thọ, ngài dạy các vị Tỳ-kheo nhớ xem những cảm thọ đang được trải nghiệm là khoái lạc, đau đớn, hay không khoái lạc cũng không đau đớn, và liệu chúng đang sinh khởi vì những kích thích thế gian hay liệu chúng đang sinh khởi do những phẩm chất tâm linh xa rời thế gian.

Trong bối cảnh của tâm, ngài dạy các vị Tỳ-kheo nhớ xem tâm có hay không có sự say mê, có hay không có sự thù hận, có hay không có sự si mê, co cụm hay tán loạn, mở rộng hay không, có giới hạn hay vô hạn, hợp nhất hay không, và được giải thoát hay không.

Sự nhớ trong bối cảnh các pháp sinh khởi là phức tạp và sâu sắc nhất trong bốn cái và mang trong chúng những loại nhớ và nhận ra rốt cuộc dẫn đến sự buông bỏ và sự giải thoát.

Ngoài việc hiểu các phẩm chất của những chướng ngại, nhiều lần ngài đi sâu hơn vào mô tả bản chất của việc ta nắm lấy, khoác lên, và đồng hóa với những hiện tượng khác nhau.

Trong việc phân tích từng phương diện của trải nghiệm của mình, hiểu được bản chất vô thường, biến đổi, đau đớn, và vô ngã của chúng, ta trở nên nhàm chán đối với chúng. Khi ta trở nên nhàm chán đối với chúng, niềm say mê phai tàn đi, và chúng tan biến, lên đến đỉnh điểm là sự tự do tối hậu, và trong sự tự do ấy là sự biết rằng ta sẽ không tái sinh nữa.

Sự quán chiếu này có hai khuôn khổ chính. Chúng được lặp lại nhiều lần trong các chương của Tương Ưng Bộ 22 và 35. Những bài kinh nổi tiếng nhất trong số này là lần đầu tiên Đức Phật giảng dạy chúng và được gọi là Anattālakkhaṇa Sutta (SN 22.59) và Āditta Pariyāya Sutta (SN 35.28).

Khuôn khổ thứ nhất liên quan đến việc nhìn vào bản chất vô thường, đau đớn, vô ngã của mỗi một trong năm khối hay uẩn được nắm lấy và đồng hóa: khối sắc được nắm lấy, khối cảm thọ được nắm lấy, khối nhận biết được nắm lấy, khối các sự kết hợp được nắm lấy, và khối nhận thức được nắm lấy.

Khuôn khổ thứ hai liên quan đến việc nhìn vào bản chất vô thường, đang bốc cháy của sáu phương diện bên trong và bên ngoài của sáu trường giác quan, cũng như sự nhận thức về những trường ấy, sự xúc chạm giữa ba cái, cũng như cảm thọ sinh khởi do sự xúc chạm này. Sáu trường giác quan là thấy, nghe, ngửi, nếm, chạm, ý, các đối tượng của mỗi căn, hình ảnh, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, và các pháp, và sự nhận thức về mỗi căn này.

Một khi ta thiết lập sự nhận biết về bản chất vô thường, đang bốc cháy của những trải nghiệm này và sự hiểu biết rằng sự say mê, thù hận, và si mê đang nuôi dưỡng ngọn lửa, ta trở nên nhàm chán đối với chúng. Khi ta trở nên nhàm chán, niềm say mê phai tàn đi. Với sự phai tàn của niềm say mê, ta được giải thoát. Với trải nghiệm về sự giải thoát, ta biết rằng ta được giải thoát và rằng đây là lần sinh cuối cùng của ta.

Chánh Trí
Thường thì, khi con đường tám phần cao thượng được trình bày mà không có bối cảnh minh thị của ba diệu đế đầu, nó được mở rộng thành con đường mười phần cao thượng, bao gồm chánh trí và chánh giải thoát. Khi tám phần đầu của con đường đã được phát triển, chánh trí là nơi hai diệu đế đầu được áp dụng và chánh giải thoát là khi diệu đế thứ ba về sự tan biến được chứng ngộ. (ví dụ MN 117)

Một trong những sự mô tả thường gặp nhất về đỉnh điểm của con đường được mô tả bằng sự thâm nhập Tứ Diệu Đế.

Như vậy, với một tâm hồn đã an định, hoàn toàn thuần khiết, hoàn toàn trong sạch, không tì vết, không còn cấu uế nào, mềm dẻo, dễ uốn nắn, vững vàng, bất động, vị ấy hướng và nghiêng tâm hồn về phía sự biết dẫn đến sự hao mòn của các xung động.

Vị ấy nhận biết “đây là khổ,” đúng như nó thật sự là,
nhận biết “đây là nguồn gốc của khổ” đúng như nó thật sự là,
nhận biết “đây là sự tan biến của khổ” đúng như nó thật sự là,
nhận biết “đây là con đường dẫn đến sự tan biến của khổ” đúng như nó thật sự là,
nhận biết “đây là các xung động” đúng như chúng thật sự là,
nhận biết “đây là nguồn gốc của xung động” đúng như nó thật sự là,
nhận biết “đây là sự tan biến của xung động” đúng như nó thật sự là,
nhận biết đây là con đường dẫn đến sự tan biến của các xung động” đúng như nó thật sự là.
Biết theo cách đó, thấy theo cách đó, tâm hồn được giải thoát khỏi xung động đối với dục lạc, được giải thoát khỏi xung động đối với hiện hữu, được giải thoát khỏi xung động đối với vô minh, và trong sự giải thoát ấy có sự biết về sự giải thoát,
Vị ấy nhận biết “Sinh đã cạn. Đời phạm hạnh đã viên mãn. Điều cần làm đã làm xong. Không còn trở lại thế gian này nữa.”
DN 2

Chánh Giải Thoát & Sự Tịch Diệt

Mục đích tối hậu của con đường là cái mà Đấng Giác Ngộ mô tả là nibbāna, sự tịch diệt, hay sự tắt ngấm.

Đây là an tịnh, đây là cao siêu: tất cả các sự kết hợp đã lắng dịu, tất cả những gì được nắm giữ đã được xả ly hoàn toàn, tham ái đã cạn, sự phai tàn, sự tan biến, sự tịch diệt.
Ví dụ MN 64 AN 9.36

Nền Tảng Đạo Đức: Tâm Từ, Lòng Bi Mẫn, Sự Bố Thí, Giới Hạnh

Cánh cửa dễ tiếp cận nhất để mở ra con đường tâm linh đến giác ngộ là tâm từ và sự bố thí. Tâm từ là phẩm chất cầu mong điều tốt lành cho tất cả chúng sinh. Càng quen thuộc với trải nghiệm tâm từ, càng hiển nhiên rằng đó là điều đáng để xây dựng trên đó. Đó là một trải nghiệm nội tâm dễ chịu, an lạc, cân bằng, tĩnh tại, rộng mở. Đó là một trải nghiệm quen thuộc với hầu hết mọi người, nhưng nó dễ bị bỏ qua chính vì nó vi tế và tĩnh lặng. Nhưng bởi vì nó vi tế và tĩnh lặng và sinh khởi từ chính ý định của ta, nó bền vững và ổn định hơn nhiều so với những hình thức khoái lạc bên ngoài.

Trải nghiệm tâm từ là rộng mở. Bởi sự rộng mở ấy, nó không bị giới hạn, không bị hạn chế, không bị bó hẹp. Những người có tâm từ phát triển một nền tảng thiện lành để an trú bên trong chính mình, nhưng tất cả những người quanh họ cũng được lợi lạc từ trải nghiệm ấy. Sự bố thí là một hành động của tâm từ, trao cho một chúng sinh khác điều gì đó có thể hữu ích cho họ. Cách mà Đức Phật mô tả kết quả của các hành động là những loại hành động này tạo nên một trải nghiệm nội tâm dễ chịu và những điều kiện bên ngoài nâng đỡ như là kết quả của chúng.

Một trải nghiệm thiện lành có liên quan nhưng vi tế hơn là trải nghiệm lòng bi mẫn và sống một đời sống đạo đức. Đó là sự thừa nhận rằng chúng sinh khắp nơi trên thế giới đều trải qua những nỗi đau và khổ đau đủ loại, cùng với một sự quan tâm dịu dàng và lòng mong cho họ thoát khỏi nỗi đau của mình. Đạo đức là sống một đời sống đặt nền trên sự vô hại và không muốn làm bất cứ điều gì có thể gây hại cho một chúng sinh khác và tạo nên khổ đau cho họ.

Đức Phật giải thích mười loại hành động tạo nên những kết quả đau đớn nhất và thậm chí có thể dẫn đến việc bị sinh vào địa ngục sau khi chết. Có 10 loại tà hạnh: 3 thuộc thân, 4 thuộc khẩu, và 3 thuộc ý. Ba loại tà hạnh thuộc thân là cố ý giết hại một chúng sinh, lấy những gì không được cho, và có hành vi tà hạnh trong tình dục. Bốn hành động thuộc tà ngữ là nói dối, nói lời chia rẽ, nói lời thô tục, và nói chuyện phù phiếm. Ba loại tà hạnh thuộc ý là tham lam, ác ý, và tà kiến. Ngài mô tả tà kiến thế gian là phủ nhận sự tồn tại của đạo đức hay các hậu quả đạo đức của hành động, và phủ nhận sự tồn tại của những cảnh giới khác mà ta có thể được sinh vào.

Trong khi sự bố thí có tác dụng tạo nên những hạt giống của một trải nghiệm khoái lạc nội tâm, thì đạo đức có tác dụng không làm bất cứ điều gì có thể tạo nên những kết quả của sự đau đớn nội tâm. Ta càng thanh lọc hành vi của mình, trải nghiệm nội tâm của ta càng cân bằng và dễ chịu.

Khó mà nói cho hết tầm quan trọng của hai điều này đối với toàn bộ phần còn lại của con đường tâm linh. Chúng là cái tạo nên kho dự trữ sức sống, năng lượng, sức mạnh và sự bền bỉ cho tất cả những bước tiếp theo. Sự bố thí giống như đổ đầy nhiên liệu vào bình, còn đạo đức giống như bảo đảm rằng bình không có vết nứt hay lỗ hổng nào.

Với một nền tảng đạo đức trong sạch, toàn bộ phần còn lại của con đường trở nên khả thi. Trở nên khả thi để nhìn vào trải nghiệm nội tâm của mình và thấy điều gì đang diễn ra. Nếu ta đã bất tịnh trong đạo đức của mình, thì giống như làm nứt vỡ tâm mình, một nỗi đau ở chính cốt lõi. Khi tâm bị chi phối bởi những kết quả đau đớn của việc gây hại, nó sẽ không thể duy trì nhiều nỗ lực hay năng lượng.

Một chủ đề quan trọng xuyên suốt toàn bộ con đường tâm linh mà Đức Phật bày ra là sự hiểu biết về kết quả của các hành động của ta. Quỹ đạo của ta trong đời này và đời sau chủ yếu được quyết định bởi chính hành động của ta. Về mặt nội tâm, điều tốt mà ta làm chỉ có thể dẫn đến một trải nghiệm khoái lạc. Điều xấu mà ta làm sẽ luôn dẫn đến một trải nghiệm đau đớn. Đây là gia sản mà từ đó ta được sinh ra.

Cũng quan trọng không kém, trong khi ta thừa hưởng kết quả của những ý định của chính mình và những kết quả của chúng, ta không chịu trách nhiệm về các hành động và ý định của người khác. Trong khi hành động của người khác có thể ảnh hưởng đến ta về mặt bên ngoài, trải nghiệm nội tâm của ta chủ yếu được dẫn dắt bởi chính những ý định của ta, trong quá khứ và hiện tại. Trong khi người có một ý định thực sự từ ái và bi mẫn đi qua cuộc đời với những hành động của thân, khẩu, ý đặt nền trên lòng mong cho người khác được an vui, thì hành động của người khác không phải là trách nhiệm của ta.

Tâm từ và lòng bi mẫn vốn là nền tảng cho sự tăng trưởng tâm linh xa hơn thì tôn trọng quyền tự quyết của những cá nhân khác, ngay cả khi họ đang đưa ra những quyết định cuối cùng có thể gây tổn hại cho chính họ. Không hẳn là ta chẳng làm gì cả, chỉ là bất cứ hành động nào ta thực hiện rốt cuộc đều nhắm đến việc giúp người khác hiểu được hậu quả của hành động của họ.

Những Mặt Trái của Dục Lạc

Một khi ta có một nền tảng của sự bố thí và đạo đức cũng như một sự trân trọng đối với niềm khoái lạc ổn định, cân bằng được tạo nên bởi tâm từ và lòng bi mẫn, nó mang lại một nền tảng để từ bỏ khoái lạc bất thiện.

Những hình thức khoái lạc hiển nhiên và dễ thấy nhất có sẵn trên đời là những khoái lạc của giác quan: tiền bạc, sở hữu, trải nghiệm, người khác, tình dục, thức ăn, giấc ngủ, sắc đẹp, v.v. Đây là những hình thức khoái lạc thô nhất, ồn ào nhất, được trải nghiệm qua các căn. Nhưng bởi vì những loại khoái lạc này đến từ các nguồn bên ngoài, chúng về căn bản không nằm trong tầm kiểm soát của ta.

Cố kiểm soát thế giới sao cho nó đáp ứng được những nhu cầu và ham muốn của các giác quan đòi hỏi một lượng công sức to lớn. Nó đầy rẫy sự thất vọng và xung đột bởi vì việc theo đuổi những loại khoái lạc này đặt ta vào xung đột với những người khác cũng đang cố làm điều tương tự. Ta càng thành công trong việc tích lũy sự kiểm soát và quyền lực đối với thế giới, ta càng trở thành mục tiêu cho những người khác muốn cùng một thứ ấy. Hơn thế nữa, đó là một công việc không bao giờ kết thúc. Ta phải tiếp tục làm việc để kiểm soát thế giới và đấu tranh bất tận để duy trì quyền lực ấy mãi mãi.

Buông thả theo các dục vọng có một mặt trái sâu xa hơn, đó là việc đắm mình trong những khoái lạc này về căn bản là không thỏa mãn. Phẩm chất khoái lạc hay đau đớn của trải nghiệm nội tâm của ta phần lớn được quyết định bởi phẩm chất đạo đức trong các hành động của ta, trong khi những khoái lạc của giác quan chỉ có thể mang lại một sự xao lãng tạm thời khỏi cái nền tảng đạo đức đau đớn hay khoái lạc ấy. Nếu ta chỉ chăm chăm vào những khoái lạc này, nó dọn đường cho sự nghiện ngập, trở nên chăm chú vào một khoái lạc ngắn hạn đến mức ta mất đi cái nhìn rõ ràng về việc tiến trình ấy mệt mỏi đến thế nào và sự theo đuổi ấy gây tổn hại đến thế nào cho chính ta và người khác.

Và còn vi tế hơn thế nữa, sự buông thả trong dục lạc mang lại một sự cản trở căn bản hơn đối với sự an lạc và sự tiến bộ tâm linh xa hơn. Nó liên quan đến bản chất của việc đắm mình trong dục lạc ngay từ đầu. Khi ta trải nghiệm một hình ảnh, âm thanh, mùi, vị hay xúc chạm và thích thú trong trải nghiệm đó, nắm chặt lấy nó, và đồng hóa với nó, thì tâm đi ra ngoài về phía nó và ý chí trói buộc vào nó. Một sự dính mắc hay kết hợp vi tế với đối tượng đó đang được tạo nên.

Lần kế tiếp đối tượng đó sinh khởi về mặt tâm lý hay bên ngoài, sự dính mắc kéo tâm trở ra ngoài về phía đối tượng. Càng nhiều đối tượng được dính mắc vào, ta càng bị lôi kéo quanh quẩn bởi tất cả những thứ đã được hòa kết vào. Mỗi sự dính mắc là hạt giống cho sự bất an, căng thẳng và áp lực. Ta càng trói buộc mình vào những khoái lạc của thế giới, càng nhiều hạt giống của sự bất an đang được gieo trồng.

Theo cách này, việc buông thả và thích thú trong bất kỳ khoái lạc nào của giác quan là điều hoàn toàn trái ngược với sự an lạc. An lạc là trải nghiệm nội tâm của sự tĩnh lặng. Việc theo đuổi trải nghiệm giác quan tự bản chất đặt nền trên sự chuyển động và bất an.

Khi ta suy ngẫm về tất cả những mặt trái của dục lạc, và ta bắt đầu trân trọng rằng những nguồn hạnh phúc và an lạc bình lặng, ổn định, cân bằng hơn vốn có sẵn, thì nó đặt nền cho sự xuất ly, sự rời bỏ dục lạc một cách có ý thức.

Những Lợi Ích của Sự Xuất Ly

Việc từ bỏ dục lạc một cách có ý thức là chuyển động trực tiếp nhất về phía an lạc. Ta càng đưa ra lựa chọn có ý thức để sống không cần đến, sống giản dị, giảm thiểu những ham muốn của mình, không lấp đầy đời mình bằng những tiện nghi và xao lãng của giác quan, thì càng có nhiều thời gian và năng lượng dành cho việc nuôi dưỡng tâm từ, lòng bi mẫn và sự mãn nguyện với cái ít ỏi. Đó là một lựa chọn có ý thức để từ bỏ sự bất an, xung đột và phức tạp gắn liền trong sự theo đuổi dục lạc.

Điều này không phải để nói rằng tiến trình này dễ dàng. Tất yếu, với bất kỳ sự nghiện ngập nào, dù là về thân hay về cảm xúc, đều có một giai đoạn cai nghiện, nơi nỗi đau của việc sống thiếu những kích thích giác quan khó chịu đựng hơn việc đơn thuần xoa dịu nó. Nhưng sự an lạc bền lâu không bao giờ đến qua việc xoa dịu lòng ham muốn kích thích và bất an; nó chỉ có thể đến qua việc hiểu được những hậu quả đau đớn của sự theo đuổi ấy và từ bỏ nó.

Trong khi nỗ lực cần phải lớn, nó không bao giờ có thể là một nỗ lực mang tính thù nghịch hay tự hành hạ, nếu không nó chỉ dẫn đến thêm đau đớn. Nó phải là một nỗ lực được thúc đẩy bởi tâm từ và lòng bi mẫn dành cho chính mình và người khác. Ta càng hiểu rõ sự tổn hại đã gây ra, sự thất vọng đã tạo ra, và sự bất an không thỏa mãn được tạo nên bởi sự chăm chú vào dục lạc, ta càng được thúc đẩy một cách khẩn thiết để từ bỏ chúng. Tâm từ và lòng bi mẫn cũng mang lại một chốn nương tựa nội tâm dễ chịu để chịu đựng nỗi đau của việc sống thiếu dục lạc trong khi lòng ham muốn chúng vẫn còn mạnh mẽ.

Kết quả là một sự an lạc bền vững, một sự an lạc đến không phải từ việc đạt được một trải nghiệm hay đối tượng của thế giới, mà từ sự vắng mặt của lòng ham muốn chúng. Điều đó không hiển nhiên trước khi nó xảy ra, nhưng sự an lạc ấy mang lại một phương tiện để đến với một kho dự trữ niềm vui và khoái lạc to lớn đến từ một trạng thái thư thái, rộng mở của sự hiện hữu.

Niềm vui và khoái lạc sinh khởi qua sự cân bằng ấy mang lại một nền tảng và một cánh cửa nhìn vào khả năng phát triển sự nhận biết và thấy trải nghiệm của mình đúng như nó là.

Lối Thoát: Tứ Diệu Đế

Với một thế giới nội tâm được thanh lọc bởi tấm bảng đạo đức trong sạch của mình, và một nền tảng an lạc được phát triển qua việc từ bỏ sự thỏa mãn giác quan, ta có phương tiện để nhìn vào những phương diện đau đớn của cuộc đời mà không bị chúng tràn ngập.

Không nhìn vào nỗi khổ, ta không thể thấy nguyên nhân của nó. Không thấy nguyên nhân, ta không thể thoát ra khỏi nó.

Bước đầu tiên đơn thuần là nhìn vào nỗi khổ vốn có trong cuộc đời: nỗi khổ của sinh, nỗi khổ của lão, nỗi khổ của tử, nỗi khổ của buồn rầu và tang tóc, đau đớn, khổ đau và căng thẳng, nỗi khổ của việc bị gắn với những kẻ không yêu thương, nỗi khổ của việc bị xa lìa những người yêu thương, nỗi khổ của việc không có được điều mình muốn, và nỗi khổ của năm uẩn trải nghiệm được nắm lấy và đồng hóa.

Ta càng phát triển rõ ràng một sự quen thuộc nội tâm, khách quan với tất cả những loại khổ khác nhau, vai trò của tham ái trong việc nuôi dưỡng nó càng trở nên rõ ràng. Sự khách quan cho ta khoảng không gian để thấy tham ái không phải là chính mình, mà là một đà quán tính theo thói quen đã hình thành bởi những sự dính mắc trong quá khứ.

Diệu đế thứ hai là sự hiểu biết rằng chính việc hòa kết vào và đồng hóa với những đối tượng vô thường, dù bên trong hay bên ngoài, là cái dọn đường cho nỗi khổ đến khi mất chúng. Nó nuôi dưỡng nỗi khổ đi cùng với sự hiện hữu, và nỗi khổ đi cùng với cái chết, cũng như nỗi sầu khi đánh mất một thứ mà ta tin là chính mình. Dù tham ái là đối với một trải nghiệm giác quan, đối với hiện hữu, hay đối với phi hiện hữu, thì chính tham ái ấy nuôi dưỡng cái lực trói buộc mình vào tấm vải vật chất hay trải nghiệm của hiện hữu. Chính tham ái và sự dính mắc tạo nên cái lực giữ cho vòng sinh tử tiếp diễn.

Diệu đế thứ ba là sự hiểu biết về mặt lý trí và về mặt trải nghiệm về điều gì xảy ra khi ta từ bỏ tham ái ấy. Với sự vắng mặt của tham ái, ta vẫn trải nghiệm bất cứ điều gì đã được hòa kết trong quá khứ, nhưng nó sinh khởi và tan biến mà không bị trói buộc vào hay được nuôi dưỡng thêm. Nó giống hệt như nhìn một ngọn lửa cháy, mà không can dự vào nó, không nuôi dưỡng nó. Chỉ nhìn khi nó nguội đi, đốt hết nhiên liệu cũ và tắt.

Diệu đế thứ tư là tất cả những phương tiện cần thiết để làm điều này ở mức độ từng khoảnh khắc.

Phương Tiện: Diệu Đế Thứ Tư

Diệu đế cuối cùng, Bát Chánh Đạo, là tất cả những phương tiện cần thiết để nội tâm hóa ba diệu đế đầu. Việc thiết lập sự nhận biết liên tục về mọi phương diện của trải nghiệm, hiểu được hậu quả của việc chạy theo tham ái, và từ bỏ tham ái ấy đòi hỏi rất nhiều sự chuẩn bị, kỹ năng, thực hành và sự kiên nhẫn để có thể thực hiện. Diệu đế thứ tư là tất cả những phương tiện ấy.

Phần đầu tiên của Bát Chánh Đạo là Chánh Kiến: sự hiểu biết và quan điểm trên phương diện lý trí rằng mục đích của nỗ lực này là để thoát ra khỏi vòng luân hồi khổ đau, và phương tiện để đi đến sự chấm dứt vòng luân hồi ấy là qua việc từ bỏ tham ái đối với dục lạc, hiện hữu, và phi hiện hữu.

Phần thứ hai của con đường là Chánh Tư Duy: việc đặt mục tiêu xuất ly, rời bỏ sự theo đuổi các trải nghiệm giác quan, mà không bao giờ khuất phục trước những ý định thù nghịch hay tàn nhẫn dù hướng vào chính mình hay người khác.

Phần thứ ba của con đường là Chánh Ngữ: việc từ bỏ nói dối, nói lời chia rẽ, nói lời thô bạo, và nói chuyện phù phiếm.

Phần thứ tư của con đường là Chánh Nghiệp: việc từ bỏ sát hại chúng sinh, trộm cắp, và hành vi tà hạnh trong tình dục.

Phần thứ năm của con đường là Chánh Mạng: việc nhận sự nuôi dưỡng của mình với tư cách một người xuất gia từ sự cống hiến trọn vẹn cho con đường tâm linh hướng đến sự tự do tối hậu, mà không chiều theo những ham muốn thế gian của người ta qua bói toán, tiên đoán, ban phước, ma thuật, chữa bệnh, hay những nỗ lực thế gian khác.

Năm phần đầu của con đường đều là những điều kiện tiên quyết cần thiết. Ta cần có một sự hiểu biết rõ ràng về vấn đề và về lối thoát. Để có sức mạnh và sự vững chãi nội tâm, ta cần phải trong sạch về mặt đạo đức. Để có thể tiến bộ một cách bền bỉ về phía việc từ bỏ tham ái, ta cần phải cống hiến hoàn toàn, không buông thả trong những xao lãng của sự theo đuổi thế gian hay sự tự hại. Khi bất kỳ điều nào trong số đó bị tổn hại, sự cam kết cần thiết không hoàn toàn có mặt để có thể đạt được sự kiên định đủ trong việc từ bỏ những gốc rễ sâu nhất của tham ái và si mê.

Chánh Tinh Tấn: Từ Bỏ Điều Bất Thiện và Phát Triển Điều Thiện Lành

Ba phần cuối của con đường tạo thành một mảng khác. Những phần cuối này của con đường liên quan đến việc phát triển sự vi tế và sự hợp nhất của tâm trí và tâm hồn sâu sắc hơn nhiều, để ta có thể bắt đầu từ bỏ tham ái ở mức độ từng khoảnh khắc.

Phần thứ sáu của con đường là Chánh Tinh Tấn: việc từ bỏ những phẩm chất bất thiện và sự phát triển những phẩm chất thiện lành. Để đưa điều này vào thực hành, ta cần một sự hiểu biết rõ ràng về điều gì là phẩm chất thiện lành và bất thiện, và một sự hiểu biết rõ ràng về cách hóa giải điều bất thiện và phát triển điều thiện lành.

Những loại phẩm chất bất thiện thô nhất là năm triền cái. Mỗi cái có một công cụ riêng được thiết kế để hóa giải và thoát ra khỏi nó.

Dục Ái

Cái thứ nhất trong các triền cái là dục ái. Điều này bao gồm lòng ham muốn đối với bất kỳ loại trải nghiệm giác quan nào, bất kỳ hình ảnh, âm thanh, mùi, vị, hay xúc chạm nào. Tuy nhiên, những dục vọng mạnh nhất thường có khuynh hướng là những ham muốn đối với tình dục, thức ăn, giải trí, tiện nghi, sắc đẹp, và giấc ngủ. Để từ bỏ chúng khi chúng nổi lên mạnh nhất, Đức Phật khuyến nghị nhìn vào những phương diện không hấp dẫn của bất cứ điều gì ta đang say mê.

Nếu đối tượng của lòng ham muốn của ta là một người khác, ta được khuyến khích quán xét một danh sách những phần không hấp dẫn của thân thể: tóc, lông, móng, răng, da, cơ bắp, gân, xương, tủy xương, thận, tim, gan, màng, lá lách, phổi, ruột non, ruột già, các cơ quan bên trong, phân, mật, đờm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ, nước mắt, dầu, nước bọt, nước mũi, dịch khớp, nước tiểu.

Ta càng tách riêng từng phần cấu thành của thân, nó càng phá vỡ sự mê hoặc của niềm say mê. Theo cách tương tự, ngài cũng khuyến khích sự quán chiếu về một bộ xương hay một tử thi ở các giai đoạn phân hủy khác nhau.

Đối với những loại dục ái khác, ngài cũng khuyến khích quán xét các đối tượng theo bốn yếu tố nền tảng là đất, nước, lửa và gió. Khi nhìn theo từng yếu tố cấu thành riêng biệt, đối tượng cũng tương tự đánh mất sức quyến rũ của nó.

Dấu hiệu cho thấy loại quán chiếu này đang có tác dụng mong muốn là có một sự buông thả rõ rệt của dục ái ở gốc rễ của niềm say mê.

Ác Ý

Triền cái thứ hai là ác ý, toàn bộ lãnh vực của sự thù hận, tàn nhẫn, bạo lực và những thứ tương tự. Để hóa giải ác ý, Đức Phật đề nghị nuôi dưỡng tâm từ và lòng bi mẫn đối với tất cả chúng sinh.

Trải nghiệm ác ý và trải nghiệm tâm từ hoàn toàn trái ngược. Ác ý là lòng muốn gây hại. Tâm từ là lòng cầu mong điều tốt lành. Ác ý thì siết chặt, gò bó, và bốc cháy. Tâm từ thì rộng mở, cởi mở, êm ái, và xoa dịu. Ác ý thì đau đớn. Tâm từ thì dễ chịu. Ác ý thì bất an. Tâm từ thì tĩnh tại và cân bằng.

Ta càng quen thuộc về mặt nội tâm với những trải nghiệm này, ta càng có thể chủ ý chuyển về phía trải nghiệm cởi mở, tĩnh tại, cân bằng của tâm từ. Ta càng thực hành nuôi dưỡng tâm từ, ta càng có thể nhận ra sự siết chặt của ác ý và chuyển sang hóa giải nó ngay khi nó vừa bắt đầu.

Hôn Trầm và Thụy Miên

Triền cái thứ ba là hôn trầm và thụy miên. Đó là sự chuyển động của tâm về phía sự ngắt kết nối, sự phân ly, sự mờ mịt, trầm uất, hay giấc ngủ. Đó là một trạng thái chậm chạp, lười nhác, cứng đờ, uể oải. Để hóa giải trạng thái này, Đức Phật khuyến nghị sự nhận ra ánh sáng, sự nhớ, và sự tỉnh giác trọn vẹn.

Sự nhận ra ánh sáng là khám phá và phát triển ánh sáng đến từ chiều sâu của tâm, thường ở trung tâm của thân mình. Khi được phát triển, ánh sáng ấy giúp ta giữ sự tỉnh thức và cảnh giác. Tuy nhiên, ngay cả khi ta không thể phát triển ánh sáng nội tâm ấy, phần quan trọng nhất của việc hóa giải hôn trầm và thụy miên là khơi dậy năng lượng hướng đến việc giữ kết nối với trải nghiệm trực tiếp của mình và sự nhớ.

Sự nhớ và sự tỉnh giác trọn vẹn là những phẩm chất riêng biệt, nhưng được thực hành cùng nhau. Sự tỉnh giác trọn vẹn là sự nhận biết đầy đủ về điều gì đang diễn ra ở mức độ của thân, các cảm thọ, tâm, và các phẩm chất tâm lý/cảm xúc đang sinh khởi. Sự nhớ là vừa quan sát những ký ức cũ sinh khởi và qua đi, vừa nhớ những đặc tính của tất cả các phẩm chất khác nhau trong bối cảnh con đường đến tự do.

Trong khi sự nhớ có thể mang nhiều hình thức khác nhau được mô tả trong phần kế tiếp, ở hình thức cốt lõi nhất, nó là sự nhớ những nguyên nhân và hậu quả của các hành động — liệu chúng dẫn về phía duy trì vòng luân hồi khổ đau hay về phía sự tự do khỏi nó.

Sự nhớ trong bối cảnh trải nghiệm trực tiếp của mình là sự hiểu biết về bản chất đau đớn của những hiện tượng vô thường đang bốc cháy, tan rã, và sự sầu khổ vì nó, sự hiểu biết về vai trò của tham ái trong việc nuôi dưỡng tiến trình ấy, và sự hiểu biết về lối thoát là nuôi dưỡng khả năng từ bỏ tham ái ấy.

Chìa khóa để thoát ra khỏi hôn trầm và thụy miên là khơi dậy năng lượng để giữ sự hiện diện, giữ cho mình không ngắt kết nối, giữ liên hệ với thân, các cảm thọ, tâm, và bất kỳ phẩm chất nào sinh khởi, và nhớ liệu chúng đang chuyển về phía gieo những hạt giống của khổ đau hay chuyển về phía tự do.

Trạo Cử và Lo Lắng

Trạo cử và lo lắng là những phẩm chất của một cái tâm bị kích động quá mức. Để hóa giải điều đó, Đức Phật khuyến nghị tập trung vào việc làm tĩnh lặng tâm.

Trong cả tâm trí lẫn thân, hướng đi chính là về phía sự tĩnh lặng và thư giãn. Trọng tâm chính là chỉ để cho sự kích động và năng lượng vốn đã có mặt lắng xuống một cách tự nhiên mà không làm gì để khuấy động nó thêm.

Trong khi hôn trầm và thụy miên là những trạng thái bị kích động dưới mức và đòi hỏi sự nỗ lực thêm để giữ sự hiện diện, thì trạo cử và lo lắng bị kích động quá mức và đòi hỏi sự làm tĩnh lặng năng lượng dư thừa.

Đôi khi một người có thể dao động giữa sự kích động dưới mức và sự kích động quá mức, và nếu vậy ta cần phải hết sức nhận biết cái nào trong hai cái đang có mặt vào một thời điểm nhất định. Bởi vì việc nỗ lực thêm năng lượng khi ta đang bị kích động quá mức có thể dẫn đến việc nuôi dưỡng thêm sự bất an, còn cố làm tĩnh lặng khi ta đã hôn trầm có thể dẫn đến việc chìm vào một trạng thái mờ mịt, tối tăm, vô ích.

Điểm trung đạo là nơi ta vừa tĩnh lặng, vừa tỉnh giác trọn vẹn, và đang nhớ.

Hoài Nghi

Cái cuối cùng trong các triền cái là hoài nghi, sự bối rối, sự không thể an định vào một hướng hành động nhất định. Đối với điều này, Đức Phật khuyến nghị quán chiếu về điều thiện lành và điều bất thiện. Sự phân biệt giữa những phẩm chất ấy càng rõ ràng, các quyết định sẽ càng dứt khoát.

Sự phân biệt giữa hai cái là tất cả những chủ đề đang được bàn đến. Một vài ví dụ về phẩm chất thiện lành là sự bố thí, đạo đức, tâm từ, lòng bi mẫn, sự xuất ly, sự mãn nguyện, sự nhận biết, và sự buông bỏ. Một vài ví dụ về điều bất thiện là dục ái, ác ý, hôn trầm và thụy miên, trạo cử và lo lắng, hoài nghi, cái tôi, tham ái đối với hiện hữu, và tham ái đối với phi hiện hữu.

Cái Tôi

Trong khi năm triền cái là những loại phẩm chất bất thiện thô nhất, còn có nhiều cấu uế khác bắt rễ trong những hình thức khác nhau của cái tôi, sự lấy mình làm trung tâm, sự kiêu mạn, sự áp chế, sự chiếm hữu, sự dính mắc thái quá vào quan điểm, sự tự hào, sự ghen tị, sự đố kỵ, sự mặc cảm và tất cả những hình thức khác nhau mà cảm giác về cái ngã có thể khoác lấy.

Trong khi cái tôi và sự đồng hóa là một tiến trình bắt rễ sâu hơn nhiều, đòi hỏi nhiều sự vi tế hơn để nhổ tận gốc, thì phương pháp chính để hóa giải cái tôi là như nhau dù cảm giác về cái ngã đang mang một hình thức thô hay vi tế.

Để hóa giải cái tôi, ta phát triển sự nhận ra bản chất vô thường, nhất thời của cái mà ta đang đồng hóa. Ta càng có thể thấy tính nhất thời của đối tượng đó, dù bên ngoài hay bên trong, thô hay vi tế, thuộc về thân hay về trải nghiệm, thế gian hay siêu việt, thì đối tượng đó càng đánh mất cảm giác là “tôi” hay “của tôi.”

Những Kết Quả của Việc Từ Bỏ Các Triền Cái

Năm triền cái che lấp trải nghiệm sáng tỏ, tĩnh lặng, cân bằng về sự nhận biết của ta. Khi năm cái ấy không có mặt, chúng mở ra không gian cho một chuỗi dòng thác của điều thiện lành sinh khởi. Chuỗi dòng thác này chuyển tiếp một cách tự nhiên vào Chánh Định. Chánh Niệm có mặt suốt cả con đường.

Chánh Niệm: Điều Gì Là Con Đường và Điều Gì Không Phải Con Đường

Có hai hình thức trong đó sự nhớ là một phần của con đường. Hình thức thứ nhất là sự nhớ xem điều ta đang trải nghiệm đang đi trên con đường đến tự do hay trên con đường đến khổ đau. Hình thức thứ hai là một khi ta đưa sự nhận biết vào thực hành, ta bị vây quanh bởi tất cả những ký ức mà ta đã kết bám vào trong quá khứ. Ta càng dùng loại nhớ thứ nhất về điều gì là con đường đến tự do kết hợp với loại nhớ thứ hai, ta càng chuyển về phía cởi trói mình ra khỏi tất cả những thứ trong quá khứ mà ta đã dính mắc vào hay hòa kết với.

Đối với sự nhớ về con đường, có phần thế gian và phần siêu việt. Phần thế gian là nhớ điều gì là thiện lành và bất thiện. Loại nhớ ban đầu này là tuyệt đối thiết yếu bởi vì nó là cái cho phép ta phát triển một nền tảng thiện lành của tâm từ, sự bố thí, lòng bi mẫn, đạo đức, sự mãn nguyện, sự xuất ly, và sự quan sát để chuyển tiếp sang hình thức nhớ giải thoát hơn.

Phần siêu việt của sự nhớ là nhớ Tứ Diệu Đế. Chánh Niệm là sự chuyển tiếp từ sự nhớ Tứ Diệu Đế như một quan điểm lý trí sang việc hòa nhập nó vào sự hiểu biết trải nghiệm.

Có bốn nền tảng của niệm: thân, các cảm thọ, tâm, và các pháp. Đây là những phương diện của trải nghiệm trực tiếp của ta, vốn là nơi mà sự nhớ về con đường được hòa nhập. Đức Phật mô tả điều này như sau:

Người quán xét thân trong thân, nhiệt tâm, tỉnh giác trọn vẹn, và đang nhớ, sẽ trừ bỏ tham lam và khổ đau đối với thế gian.
Người quán xét cảm thọ trong cảm thọ, nhiệt tâm, tỉnh giác trọn vẹn và đang nhớ, sẽ trừ bỏ tham lam và khổ đau đối với thế gian.
Người quán xét tâm trong tâm, nhiệt tâm, tỉnh giác trọn vẹn, và đang nhớ, sẽ trừ bỏ tham lam và khổ đau đối với thế gian,
Người quán xét các pháp trong các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác trọn vẹn, và đang nhớ, sẽ trừ bỏ tham lam và khổ đau đối với thế gian.

Thiết lập niệm nơi thân là nhớ bản chất vô thường, mong manh, tan rã của thân trong bối cảnh trải nghiệm về thân. Để thiết lập sự nhận biết, ta có thể đơn thuần nhận biết thân mình, nó đang ở tư thế nào, hơi thở sâu hay nông, điều gì đang được thân trải nghiệm, thư giãn sự kết dính với thân, nhận biết các thành phần khác nhau của thân, nhận biết bốn yếu tố của thân (đất, nước, lửa, gió), nhận biết sự tan rã sắp đến của thân sau khi chết, nhận biết sự sinh và diệt, tất cả đều chuyển về phía từ bỏ mọi sự dính mắc, mọi sự nắm lấy, mọi sự đồng hóa với thân.

Sự thiết lập niệm nơi các cảm thọ là: trong bối cảnh trải nghiệm trực tiếp của ta về các cảm thọ, nhớ xem những cảm thọ ấy là khoái lạc, đau đớn, hay trung tính, và đối với mỗi loại đó, nhớ xem chúng là kết quả của những kích thích thế gian hay được khơi lên từ việc xa rời thế gian. Những cảm thọ được kích thích bởi thế gian, bởi những kích thích bên ngoài, ngày càng được lìa xa. Chúng không phải là của riêng ta và dù đau đớn, khoái lạc hay trung tính, chúng không dẫn về phía tự do. Ta ngày càng nuôi dưỡng trải nghiệm về những cảm thọ sinh khởi từ việc xa rời sự theo đuổi các kích thích thế gian. Đối với những cảm thọ này, ta nhận biết bản chất sinh và diệt của chúng, chuyển về phía từ bỏ mọi sự dính mắc, mọi sự nắm lấy hay đồng hóa với những cảm thọ ấy.

Sự thiết lập niệm nơi tâm là nhận biết xem tâm có say mê hay không, sân hận hay không, si mê hay không, tán loạn hay co cụm, mở rộng hay không, vô thượng hay không, hợp nhất hay không, được giải thoát hay không. Đó là nhận biết tâm từ bên trong tâm cũng như sự nhận biết về phẩm chất đang sinh khởi và xem phẩm chất ấy đang chuyển về phía hay xa rời sự tự do tối hậu. Khi thấy mỗi loại tâm này sinh khởi và diệt mất, ta chuyển về phía từ bỏ mọi sự dính mắc, sự nắm lấy, hay sự đồng hóa với tâm.

Sự thiết lập niệm với nền tảng là các pháp bắt đầu bằng việc nhớ xem những phẩm chất đang sinh khởi trong tâm trí và tâm hồn của ta là thiện lành hay bất thiện trong bối cảnh trải nghiệm trực tiếp về chúng. Nó liên quan đến việc nhận diện những phẩm chất đang sinh khởi trong bối cảnh con đường, từ bỏ điều bất thiện, và phát triển điều thiện lành.

Khi sự nhớ về các pháp chuyển sang một bản chất siêu việt, ta nhận biết bản chất vô thường của các pháp, bản chất phai tàn của các pháp, bản chất tan biến của các pháp, sự xả ly trọn vẹn các pháp.

Một hình thức khác của việc thiết lập niệm về các pháp là phân tích năm uẩn được dính mắc vào — sắc uẩn, thọ uẩn, tưởng uẩn (sự nhận biết), hành uẩn (các sự kết hợp thuộc thân, khẩu, và tâm), và thức uẩn (nhận thức) — thấy mỗi cái trong bản chất vô thường, sinh, diệt, đau đớn, vô ngã của chúng. Khi ta thực sự thấy phẩm chất ấy và rằng chúng không thực sự là của riêng mình, niềm say mê đối với chúng và sự dính mắc vào chúng phai tàn đi.

Còn một hình thức khác nữa của việc thiết lập niệm về các pháp là nhớ Tứ Diệu Đế sao cho chúng chuyển sang sự nhận biết trải nghiệm: nhận biết bản chất đau đớn của những phẩm chất hội tụ lại và tan rã, nhận biết vai trò của tham ái trong việc nuôi dưỡng sự kết hợp của những thứ phức hợp ấy, nhận biết trải nghiệm về sự tan biến của nỗi đau ấy đến cùng với việc từ bỏ tham ái ấy, nhận biết con đường dẫn đến sự tan biến của nỗi đau ấy.

Tất cả những loại nhớ này về căn bản đều có cùng một phương pháp. Chúng là sự hiểu biết về thực tại đúng như nó là trong mỗi một của bốn bối cảnh trải nghiệm khác nhau. Chúng nhắc nhở ta rằng thực tại ấy là vô thường, đau đớn, không phải chính mình. Trong sự nhớ này, tất cả chúng đều dẫn về phía buông bỏ, sự xả ly trọn vẹn, để cho ngọn lửa của trải nghiệm cháy tàn.

Chánh Định: Sự Phát Triển Những Phẩm Chất Thiện Lành

Chánh định bắt đầu với việc từ bỏ những trạng thái bất thiện được mô tả trong chánh tinh tấn. Với việc từ bỏ những phẩm chất bất thiện, ta có thể an trú trong một trạng thái nhận biết tĩnh lặng, cân bằng. Việc ta có thể an định vào sự nhận biết tĩnh lặng ấy cho phép một cảm giác mãn nguyện sâu sắc sinh khởi bên trong chính mình.

Ta càng an định vào sự mãn nguyện sâu sắc ấy, một cảm giác hân hoan sinh khởi trong tâm trí, thân thư giãn thêm, và ta cảm thấy những cảm thọ khoái lạc khắp toàn thân.

Với nền tảng đó, khi tâm tách khỏi các căn và tách khỏi mọi trạng thái bất thiện, trong khi tư tưởng và sự chuyển động của tâm vẫn còn hiện diện, nó bước vào sơ thiền. Điều này trở thành một trải nghiệm thấm nhuần trọn vẹn trong thân, đến mức không phần nào của thân là không tràn đầy niềm hân hoan và khoái lạc ấy.

Khi ta ngừng chú ý đến các tư tưởng và những sự chuyển động của tâm bởi sự thô tháo của chúng và chuyển về phía sự tĩnh lặng và hợp nhất của tâm, ta bước vào nhị thiền, vốn thoát khỏi tư tưởng và sự chuyển động của tâm, và ý chí đã hợp nhất và lắng xuống sâu hơn. Niềm hân hoan và khoái lạc sinh ra từ sự định ấy thấm nhuần thân trọn vẹn đến mức mọi phần đều được tràn ngập với niềm hân hoan và khoái lạc.

Khi ta thấy niềm hân hoan là tương đối bất an khi so với sự hợp nhất, niềm hân hoan lắng xuống và ta còn lại với những cảm thọ êm ái, khoái lạc. Một cảm giác quan sát trung tính, khách quan về tâm thay thế cảm giác hân hoan, và ta bước vào tam thiền. Thân hoàn toàn tràn ngập với những cảm thọ khoái lạc.

Cuối cùng, khi ta an định thêm nữa, sự chuyển động của những cảm thọ khoái lạc chậm lại đến dừng hẳn, và không có khoái lạc hay đau đớn, chỉ còn những cảm thọ không đau đớn cũng không khoái lạc có mặt, được thanh lọc bởi sự quan sát và sự nhớ, ta bước vào tứ thiền. Thân giờ đây hoàn toàn thấm nhuần với những cảm thọ trung tính và ý chí hoàn toàn thuần khiết.

Chánh Trí

Với nền tảng của bất kỳ một trong bốn tầng thiền nào, ta có thể bắt đầu quán xét ba diệu đế đầu một lần nữa. Một khi ta đã phát triển tám phần của con đường, ta có tất cả phương tiện để có thể nhận biết Tứ Diệu Đế ở mức độ trải nghiệm, từng khoảnh khắc.

Những trạng thái rất xả ly và hợp nhất này cho phép ta trải nghiệm tất cả những hiện tượng khác nhau đang diễn ra trong trải nghiệm của mình một cách riêng biệt.

Ta có thể quán xét sắc thân sinh khởi và diệt mất, được kết cấu và bị giải kết cấu, và thấy rằng nó không phải là “tôi” hay “của tôi.”
Ta có thể quán xét các cảm thọ sinh khởi và diệt mất, được phân chia và mổ xẻ, và thấy rằng chúng không phải là “tôi” hay “của tôi.”
Ta có thể quán xét sự nhận biết, sinh khởi và diệt mất, chập chờn, và thấy rằng nó không phải là “tôi” hay “của tôi.”
Ta có thể thấy các sự kết hợp của thân, khẩu, và tâm, sinh khởi và qua đi, tan rã, và thấy rằng chúng không phải là “tôi” hay “của tôi.”
Ta có thể thấy nhận thức của mình, sự nhận biết trần trụi về thấy, nghe, ngửi, nếm, chạm, ý, thấy rằng chúng sinh khởi và diệt mất, thấy rằng chúng không phải là “tôi” hay “của tôi.”

Ta có thể thấy tham ái đối với bất kỳ trải nghiệm nào trong số này sinh khởi và chuyển động về phía đối tượng.
Ta có thể thấy và nhớ trải nghiệm đau đớn của việc đánh mất một thứ mà ta đã dính mắc vào và đồng hóa.
Ta có thể trải nghiệm sự phai tàn của bất cứ điều gì đã được hòa kết lại với nhau.
Ta có thể trải nghiệm sự tan biến của tất cả những sự kết hợp của thân, khẩu, và tâm.

Chánh Giải Thoát

Khi ta nhận ra nỗi khổ của việc trói buộc vào cái vô thường, đau đớn, và không phải chính mình, ta buông bỏ. Mỗi đối tượng và ký ức mà trong quá khứ ta đã trói buộc mình vào, lần lượt nổi lên trong tâm. Khi ta thấy mỗi đối tượng từng quyến rũ ấy với cái nhìn về vô thường, đau đớn, và vô ngã, niềm say mê bị phá vỡ. Tham ái mất đi năng lượng và sự kích động của nó. Đối tượng được buông thả.

Khi mỗi đối tượng được buông thả, tham ái trở nên ngày càng yếu đi cho đến khi có một khoảnh khắc ta được buông thả hoàn toàn. Ngọn lửa tắt. Không còn tham ái nữa. Đây là sự tự do tối hậu mà Đức Phật đã chứng ngộ và giảng dạy. Đó là sự tịch diệt có thể có được đối với mọi chúng sinh. Đó là sự tắt ngấm của ngọn lửa tham ái, hiện hữu, sinh, lão, tử, buồn rầu, tang tóc, đau đớn, khổ đau, căng thẳng, và toàn bộ khối khổ đau.

Nguồn Gốc của Khổ
Trước khi giác ngộ, Đức Phật đi tìm một điều gì đó không bị chi phối bởi sinh, lão, tử. Khi còn trẻ, ngài đã nhận ra rằng bất cứ thứ gì rồi sẽ chết thì không thể nào mang lại một sự an lạc hay tự do bền lâu. Khi nhìn quanh mình, mọi thứ ngài có thể thấy — của cải và sở hữu, bạn bè và gia đình, ngay cả thân thể và những trải nghiệm giác quan của ngài — đều bị chi phối bởi cùng một tiến trình ấy. Ngài không thể nào biện minh cho việc theo đuổi bất cứ điều gì trên đời, bởi vì tất cả đều mang cùng một tính chất sinh và diệt. Ngài đang tìm một lối thoát. Buông bỏ mọi thứ chịu sự chi phối của tính chất này là con đường duy nhất ngài thấy để bắt đầu cuộc tìm kiếm này. Ngài phải ngừng theo đuổi những thứ bị chi phối bởi sinh, lão, tử thì mới có chút hy vọng tìm được sự tự do khỏi chúng.

Cuối cùng ngài đi đến chỗ nhận ra rằng bất cứ điều gì bị chi phối bởi sinh thì cũng bị chi phối bởi lão, tử, cùng tất cả những buồn rầu, sầu khổ, đau đớn, khổ đau và căng thẳng đi kèm với nó. Để chấm dứt lão và tử, ngài cần tìm một điều gì đó không bị chi phối bởi sinh. Khi nhìn vào sinh, ngài thấy không có cách nào thoát ra khỏi sinh một khi dòng hiện hữu đã chuyển động. Khi tìm nguyên nhân của dòng hiện hữu, ngài thấy rằng chính tiến trình nắm lấy, chấp giữ và đồng hóa với các pháp đã thúc đẩy dòng hiện hữu. Với hiểu biết đó, ngài đi tìm nguyên nhân của sự chấp giữ — lý do vì sao chúng sinh nắm lấy và đồng hóa với những thứ khác nhau như các trải nghiệm giác quan, các quan điểm, giới điều và lối thực hành, hay quan niệm về cái ngã. Ngài thấy rằng nguyên nhân của điều đó là cảm thọ. Đây là lý do sâu xa khiến người ta nắm lấy các pháp. Khi tìm nguyên nhân của cảm thọ, ngài thấy rằng sự xúc chạm giữa nhận thức, các căn và các đối tượng của giác quan đã sinh ra cảm thọ. Nguyên nhân của xúc chạm đó là sáu xứ giác quan. Nguyên nhân của sáu xứ giác quan là sự phát triển của danh xưng, định danh, cùng với các yếu tố vật chất khoác lấy hình tướng và dáng vẻ. Nguyên nhân của danh và sắc này là nhận thức trần trụi về thấy, nghe, ngửi, nếm, chạm, và ý.

Đến đây, ngài nhìn sâu hơn để tìm điều gì cho phép sự nhận thức tìm được nơi để bám trụ và lớn lên. Khi tìm kiếm trong tâm mình và cố nhận diện nguyên nhân khiến sự nhận thức này bám trụ và lớn lên, ngài thấy rằng nguyên nhân của cái cấu trúc nền tảng cho phép nhận thức bén rễ ấy chính là sự tạo tác, sự dính mắc, chính bản thân sự kết hợp. Một khi sự kết hợp của thân, khẩu và tâm đã diễn ra, sự nhận thức có nơi bén rễ và bắt đầu dòng hiện hữu. Lối thoát duy nhất là ra khỏi tiến trình kết dính với toàn thể thế giới của thân, khẩu và ý chí.

Khi tiếp tục nhìn sâu hơn để tìm nguyên nhân của sự tạo tác, cuối cùng ngài thấy rằng gốc rễ của sự kết hợp ấy là sự vô minh đối với Tứ Diệu Đế. Chính Tứ Diệu Đế này mang lại phương hướng của sự tự do, phương hướng của sự giải thoát, con đường để ngừng tạo tác, ngừng nuôi dưỡng dòng hiện hữu, ngừng tìm kiếm những gì bị chi phối bởi tử và sầu và mất mát và đau đớn và khổ đau và thống khổ.

Tứ Diệu Đế và Chánh Kiến
Khi ta hiểu thấu đáo nỗi khổ vốn có trong tất cả những gì được tạo tác — dù đó là nỗi đau, sự khổ và cái chết của chính mình, hay nỗi đau, sự khổ và cái chết của những người thân yêu, dù là phải gắn với những kẻ không yêu thương hay phải xa lìa những người yêu thương, dù là sự thất vọng vì không đạt được điều mình mong muốn, hay nỗi khổ vốn có trong sự sinh và diệt của thân, cảm thọ, sự nhận biết, các sự kết hợp và nhận thức được nắm lấy và đồng hóa — khi ta hiểu được tất cả điều đó ở một mức độ sâu sắc và thấu suốt, thì hướng đi tự nhiên nhất là đi tìm một lối thoát, đi tìm nguyên nhân.

Càng hiểu sâu nỗi khổ ấy một cách khách quan, càng trở nên rõ ràng rằng chính tham ái của ta đang thúc đẩy nỗi khổ ấy — tham ái đối với các dục lạc, tham ái đối với hiện hữu, và tham ái đối với phi hiện hữu. Chính sự dính mắc của ta, chính sự đồng hóa của ta đang thúc đẩy nỗi khổ ấy. Tham ái và sự đồng hóa là cái thúc đẩy cả sự tạo tác lẫn nỗi khổ vốn có trong cái chết của những thứ mà ta đã dính mắc vào.

Lối thoát cũng trở nên rõ ràng không kém. Chỉ qua việc từ bỏ tham ái ấy, từ bỏ cái thôi thúc muốn có được các trải nghiệm giác quan, muốn tồn tại, muốn hiện hữu, muốn trở thành, hay muốn không tồn tại. Khi từ bỏ tham ái ấy, ta quan sát tiến trình mọi loại hiện tượng được nhận thức phai tàn đi, và khi mỗi hiện tượng sinh khởi, đi vào hiện hữu, rồi phai tàn, ta lần lượt buông bỏ chúng, từng cái một — dù đó là một trải nghiệm của thân, một cảm thọ, một ý niệm, một sự tạo tác cũ, hay một nhận thức giác quan trần trụi — ta thiết lập sự nhận biết, sự quan sát và sự bình thản, và quan sát mỗi cái sinh khởi rồi phai tàn.

Trí tuệ cho phép điều này xảy ra là sự hiểu biết rằng cái chết là khổ, và sự dính mắc là cái nuôi dưỡng cái chết ấy. Trực giác, ý chí và trí tuệ của ta trở nên ngày càng sáng tỏ khi nó thấy được từng phần của tiến trình này — sự sinh khởi và phai tàn, nỗi khổ vốn có trong sự sinh khởi và phai tàn, cái thôi thúc thúc đẩy việc nắm lấy những gì vô thường, sự si mê của cái thôi thúc ấy khi tin rằng cái thật ra đang sinh và diệt sẽ không sinh và diệt, trải nghiệm buông bỏ cái thôi thúc ấy và để nó lắng xuống, và sự tự do đến từ phía bên kia của sự buông bỏ ấy.

Một khi ta nếm được trải nghiệm tự do, một khi ta biết một cách trực giác cảm giác buông bỏ là như thế nào, thì trở nên rõ ràng rằng sự an lạc và hạnh phúc của sự buông bỏ và sự an lạc và hạnh phúc của việc có được điều gì đó mang những tính chất khác nhau. Sự an lạc và hạnh phúc của sự buông bỏ là một trải nghiệm ổn định và cân bằng, trong khi sự an lạc và hạnh phúc của các đối tượng giác quan là một sự an lạc bất an, mất cân bằng. Sự an lạc và hạnh phúc của sự buông bỏ là bền vững vì nó không phụ thuộc vào bất cứ điều gì, còn sự an lạc và hạnh phúc của các trải nghiệm giác quan hay của một cảm giác về cái ngã, tự bản chất của nó, là mong manh vì nó chỉ tồn tại bao lâu cái đối tượng hay trải nghiệm được tạo ra ấy còn tồn tại.

Sự đối nghịch giữa con đường đi đến sự tự do tối hậu và con đường đi đến khổ đau bất tận trở nên ngày càng rõ ràng. Con đường đi đến sự tự do tối hậu là qua việc buông bỏ và từ bỏ toàn bộ lãnh vực của cái được tạo tác. Con đường đi đến công sức bất tận và sự thất vọng thì liên quan đến việc theo đuổi cái được tạo tác. Hai con đường không có gì chung. Lối thoát duy nhất là từ bỏ tất cả.

Nhưng thực tế mà Đức Phật biết rõ là không thể từ bỏ tất cả cùng một lúc khi những sự chuẩn bị chưa được thực hiện. Có nhiều điều kiện tiên quyết để điều đó xảy ra. Đây là diệu đế thứ tư. Hiểu được tất cả những điều kiện tiên quyết thiết yếu này là điều duy nhất khiến sự giải thoát trở nên khả thi. Nó gồm tám phần. Không có phần nào của con đường ấy có thể bỏ qua. Mỗi thành phần đều thiết yếu. Thiếu tất cả những điều kiện tiên quyết này thì không có sự giải thoát.

Phần thứ nhất ít nhất là một sự sáng tỏ trên phương diện lý trí về ba diệu đế đầu. Nếu không có sự sáng tỏ ấy, phương hướng luôn mơ hồ. Nếu ta không rõ về những nguyên lý cốt yếu trong các diệu đế này — bản chất của vô thường, nỗi khổ vốn có trong sự chết và sự phai tàn của những đối tượng đã được nắm lấy và đồng hóa, cũng như vai trò của sự đồng hóa và niềm tin vào cái ngã trong việc nắm lấy những thứ vô thường ấy — thì phần còn lại của con đường không thể và sẽ không mang lại giải thoát. Điều thiết yếu là mục đích của các điều kiện tiên quyết phải rõ ràng. Mục tiêu tối hậu là buông bỏ tất cả những gì đã được tạo tác và chấm dứt tiến trình tạo tác. Nếu không có sự sáng tỏ ấy thì dù các điều kiện tiên quyết có sẵn sàng hay không, con đường cũng sẽ không dẫn đến giải thoát.

Khi hiểu biết ấy vững chắc và mỗi bước trên con đường đều đi kèm với sự hiểu biết về ba diệu đế đầu, thì tất cả những phần còn lại sẽ rơi vào đúng chỗ và trở nên hợp lý. Không có sự hiểu biết ấy, tất cả các điều kiện tiên quyết có thể mang lại một số lợi ích thế gian và cuối cùng có thể trở thành những công cụ hữu ích, nhưng chúng không thể được gọi là con đường đến giải thoát.

Chánh Tư Duy
Khi ta thực sự chấp nhận sự vô thường của vạn vật, khi ta thực sự chấp nhận hiểu biết rằng chính tham ái của ta đối với những thứ vô thường đã thúc đẩy vòng luân hồi sinh, lão, tử, thì phần thứ hai của Bát Chánh Đạo trở nên rất rõ ràng và hiển nhiên. Con đường đến tự do là qua việc bước đi, sống không cần đến, và xuất ly khỏi các trải nghiệm giác quan. Rõ ràng là chúng không nằm trong tầm kiểm soát của ta và chỉ mang lại một hình thức cứu trợ thoáng qua và bất an. Chúng không thể mang lại sự an toàn hay an ninh thực sự. Chính sự nghiện ngập của ta đối với chúng đã thúc đẩy nỗi khổ của ta. Con đường duy nhất đến tự do là buông bỏ chúng lại phía sau. Nhưng, về cốt yếu, cũng quan trọng không kém là đừng để mình rơi vào thái cực kia. Thái cực của ác ý và tàn nhẫn, dù hướng vào bản thân hay người khác, không phải là con đường. Nó đau đớn và chẳng phục vụ mục đích nào ngoài việc gây ra khổ đau vô ích. Ác ý và tàn nhẫn chỉ là thái cực kia của việc theo đuổi dục lạc; đó là việc cố chống chọi và hủy diệt các trải nghiệm giác quan thay vì buông bỏ chúng.

Một khi ta bắt đầu từ bỏ những tiện nghi, xao lãng và buông thả của giác quan, mức độ khó chịu nền tảng trong đời sống của ta tăng lên, và việc đối phó với khuynh hướng ác ý và tàn nhẫn trở thành một trận chiến rất nổi bật. Liên tục cảnh giác xem ta đang nghiêng về phía tham ái hay đang chống chọi với các trải nghiệm giác quan là một điểm khởi đầu trọng yếu để giữ sự sáng tỏ về việc ta có đang ở trên con đường hay không.

Bản chất của việc theo đuổi dục lạc là ta tự chuẩn bị cho mình sự thất vọng đến khi ta đánh mất cái không nằm trong tầm kiểm soát của mình. Ta càng đầu tư vào các trải nghiệm giác quan, ta càng tự chuẩn bị cho mình thêm nhiều đau đớn và sầu khổ. Và còn trực tiếp hơn nữa, việc theo đuổi các trải nghiệm giác quan là để cho tâm đi ra ngoài và dính mắc vào các trải nghiệm bên ngoài. Vì vậy, tự bản chất nó là một trải nghiệm rất bất an, kéo ta ra khỏi chính mình và dẫn đến một sự căng thẳng mỗi khi ta dính mắc vào điều gì đó bên ngoài. Càng nhiều dính mắc, càng nhiều căng thẳng và bất an sinh khởi. Bản chất của ác ý và tàn nhẫn là chúng là những trạng thái đau đớn ngay tại khoảnh khắc ta sinh khởi chúng. Chúng gây đau đớn cho những người quanh ta, và dẫn đến những hậu quả đau đớn.

Từ bỏ hai sự theo đuổi này là khởi đầu của con đường, nhưng sự xuất ly còn có nhiều lợi ích hơn thế. Với việc bước đi khỏi sự theo đuổi dục lạc, ta không phải dành vô tận thời gian để làm việc kiếm tiền. Ta không phải cố thao túng người khác để có được điều mình muốn. Ta không bị dẫn vào xung đột khi cố bảo vệ những sở hữu của mình. Và cũng quan trọng không kém, ta có một lượng thời gian và không gian rất lớn để theo đuổi cái thực sự mang lại một hạnh phúc và an lạc bền vững cho chính mình và cho người khác.

Đức Phật nhấn mạnh việc hiểu rõ và tự giới hạn mình trong lãnh vực của điều thiện lành, điều tốt đẹp, điều ích lợi. Ngài thấy dục lạc là một sự đầu tư tệ hại đến thế nào và những hành động đặt nền trên sự tốt đẹp là một sự đầu tư to lớn đến thế nào, nên ngài liên tục nhấn mạnh với các vị Tỳ-kheo và những người cư sĩ rằng họ nên rõ ràng về điều gì là tốt và điều gì là không tốt, điều gì là thiện lành và điều gì là bất thiện, điều gì là ích lợi và điều gì là không ích lợi.

Trong nhiều dịp, ngài còn răn dạy các vị Tỳ-kheo chớ coi thường cái mang lại dù chỉ là những phần thưởng thế gian — những trạng thái hữu vi của tâm từ, lòng bi mẫn, sự mãn nguyện và sự quan sát. Đây là những trạng thái vô cùng cân bằng và an lạc hay tịnh lạc, thậm chí có thể được dùng làm nền tảng cho giải thoát nếu được thấm nhuần với trí tuệ về vô thường và các diệu đế.

Sự bố thí vừa có phẩm chất tạo nên nghiệp tích cực to lớn dẫn đến tuổi thọ, sức mạnh, sắc đẹp, trí tuệ và an lạc, vừa có phẩm chất siêu việt là buông bỏ một phần nào đó của thế giới vật chất đã rơi vào sở hữu của ta.

Ngay cả niềm tin nơi Đức Phật, Giáo Pháp và Tăng đoàn cũng có thể mang lại cho ta một nền tảng cho những phần thưởng vô lượng. Khi ta hiểu rằng mỗi một trong ba ngôi này mang lại hy vọng và khả năng giải thoát, chúng mang lại không chỉ nguồn cảm hứng, mà còn cả sức mạnh tâm linh cho phép ta thực hiện những bước xa hơn trên con đường.

Bản chất của những loại hành động này, vốn đều mang phẩm chất của sự tốt đẹp chân thật và hướng về giải thoát, là phương hướng của ít nhất là những phần thưởng to lớn. Đối với người có thể hòa điệu với bản chất của trải nghiệm, sức mạnh tâm linh của những loại hành động này là điều có thể cảm nhận được; nhưng dù ta có thể lập tức trải nghiệm chúng hay không, chúng vẫn mang lại một nền tảng và sự nâng đỡ vững chắc để đi xa hơn trên con đường.

Chánh Nghiệp, Chánh Ngữ và Chánh Mạng
Ba phần kế tiếp của Bát Chánh Đạo gắn liền với nhau. Khi ta hiểu bản chất của trải nghiệm nội tâm mình, các hậu quả của việc vi phạm chánh nghiệp, chánh ngữ và chánh mạng trở nên rõ ràng. Vi phạm chánh nghiệp liên quan đến sát sinh, trộm cắp, hay tà hạnh trong tình dục. Vi phạm chánh ngữ liên quan đến nói dối, nói lời chia rẽ, nói lời thô bạo, và nói chuyện phù phiếm. Vi phạm chánh mạng liên quan đến việc kiếm sống bằng những cách vi phạm ngay cả bảy hình thức đầu của chánh nghiệp và chánh ngữ. Bởi khi ta đạt đến địa vị một người xuất gia, sống nhờ vật phẩm cúng dường của những người có lòng tin, tiêu chuẩn của chánh mạng còn cao hơn nữa: nó liên quan đến những điều như bói toán, tiên đoán về những việc thế gian, ma thuật hắc ám, hay làm những dịch vụ cho người cư sĩ vốn chẳng liên quan gì đến giải thoát.

Hậu quả của những loại hành động này là những trạng thái đau đớn tạo nên một vết nứt đau đớn xuống đến tận cốt lõi của trải nghiệm nội tâm. Khi vết nứt ấy hình thành, ta không thể duy trì sự tăng trưởng tâm linh. Nó giống như người mong ước trèo lên núi mà lại tự bẻ gãy chân mình. Nền tảng cho sự tiến bộ tâm linh là ý chí của ta. Nếu ý chí ta bị một vết nứt xuyên qua, ta không thể duy trì bất kỳ nỗ lực tăng trưởng tâm linh nào. Khi ta tránh xa bất kỳ hành động nào trong số này, thì chỉ là vấn đề thời gian trước khi ý chí của ta trở nên ngày càng thanh tịnh và vững chắc. Càng vững chắc thì nó càng có thể duy trì; càng có thể duy trì thì sự tiến bộ trên con đường càng sắc bén, kiên định và đầy kết quả. Đó là sự khác biệt giữa việc cố đổ đầy một cái thùng rò rỉ và cố đổ đầy một cái thùng kín nước — thùng càng kín nước thì công việc đổ đầy nó càng đem lại nhiều kết quả.

Một cách khác để nhìn ba thành phần này của con đường là chúng là những hành động của thân và khẩu vốn có bản chất dẫn đến những hậu quả đau đớn. Hành động của thân và khẩu của ta càng trong sạch, niềm an lạc nội tâm của ta càng không bị hoen ố. Ngôn ngữ tự nhiên của ý chí là ngôn ngữ của cảm thọ và sự nhận biết. Khi trải nghiệm nội tâm của ta đau đớn, ý chí luôn tìm kiếm sự cứu trợ qua các đối tượng giác quan. Khi trải nghiệm nội tâm của ta đặt nền trên một niềm an lạc thiện lành, nó không cần đến hạnh phúc của các đối tượng giác quan. Nó đã có một hình thức hạnh phúc thuần khiết hơn, an lạc hơn, bền vững hơn, tĩnh tại hơn.

Khi ta không có sự an lạc nội tâm, ta khao khát bất kỳ hình thức hạnh phúc nào, dù thiện lành hay bất thiện, và ta không chịu nổi việc nhìn vào nỗi khổ vốn có trong dục lạc. Nhưng khi ta có một cảm giác an lạc và hạnh phúc nội tâm, không có vấn đề gì khi nhìn thấy mặt trái của dục lạc, bởi ta có một nơi khác để nương về. Ta có một cảm giác an lạc và hạnh phúc nội tâm. Việc từ bỏ chúng trở thành điều hiển nhiên nhất trên đời, bởi ta có một lựa chọn tốt hơn. Ý nghĩ vi phạm giới hay theo đuổi dục lạc dường như là một hành vi tự hủy hoại vô ích. Khuynh hướng phát triển xa hơn trên con đường buông bỏ, hay giúp người khác phát triển xa hơn trên con đường ấy, là điều duy nhất hợp lý.

Chánh Tinh Tấn
Chánh tinh tấn là phần đầu tiên của Bát Chánh Đạo có liên quan đến thiền tập, dù nó có thể bắt đầu ngay cả trước đó và lý tưởng là nên có mặt mọi lúc. Chánh tinh tấn bao gồm việc từ bỏ những phẩm chất bất thiện và phát triển những phẩm chất thiện lành. Điều quan trọng là hiểu rõ từng phẩm chất này và sự tiến triển của chúng.

Những hình thức thô của các hiện tượng bất thiện liên quan đến năm triền cái, chướng ngại, vật cản, rào chắn, lớp che phủ, cơ chế phòng vệ. Đó là dục ái, ác ý, hôn trầm và thụy miên, trạo cử và lo lắng, và hoài nghi. Mỗi cái có cách riêng của nó để làm ta mất cân bằng, hoặc cắt đứt ta khỏi bản chất trải nghiệm nội tâm của mình. Chúng thường sinh khởi như những nỗ lực để tìm khoái lạc hay sửa chữa một vấn đề, nhưng chúng làm điều đó theo những cách rốt cuộc là tự hủy hoại.

Mỗi cái có thuốc giải riêng của nó vì mỗi cái làm ta mất cân bằng theo một cách độc đáo. Thuốc giải cho dục ái là nhìn vào bản chất không bóng bẩy, không đẹp đẽ, không lóng lánh của vạn vật, thấy bản chất của thịt và máu đúng như nó là, thấy bản chất của thế giới vật chất trong bản tính thật của nó — tan rã, phân hủy và rơi rụng. Khi tháo dỡ cái hình ảnh bóng bẩy mà ta đem lòng yêu mến, ý chí của ta cuối cùng bắt đầu chấp nhận rằng ta đã đem lòng yêu mến một thứ không đẹp đẽ hay thỏa mãn đến vậy.

Thuốc giải cho ác ý là tâm từ và sự cầu mong điều tốt lành. Hai cái này không thể cùng tồn tại. Ta không thể vừa cầu hại cho người khác vừa cầu mong điều tốt lành cho họ cùng một lúc. Khi ta thêm tâm từ và lòng bi mẫn vào ác ý, nó trung hòa ác ý và đưa ta trở lại trạng thái cân bằng.

Thuốc giải cho hôn trầm và thụy miên là chánh niệm và sự tỉnh giác trọn vẹn, cũng như khơi dậy năng lượng, nhận ra ánh sáng. Điều then chốt là làm mọi điều có thể để giữ sự hiện diện. Khuynh hướng của hôn trầm và trầm uất là cắt đứt; thuốc giải là cố gắng giữ sự hiện diện và tỉnh giác.

Thuốc giải cho trạo cử và lo lắng là tĩnh lặng, tĩnh lặng, tĩnh lặng. Không có lối tắt nào mà tôi biết. Chỉ cần thời gian để cho sự bất an lắng xuống. Nó giống như ngồi với một đứa trẻ hay một con vật rất lo âu và bất an, hay như nhìn bụi lắng xuống sau một cơn gió mạnh. Chỉ cần một sự hiện diện tĩnh lặng để cho sự bất an tự nhiên lắng xuống. Ngay cả một khoảnh khắc cũng có thể chỉ ra phương hướng đi đến an lạc.

Thuốc giải cho hoài nghi là sự sáng tỏ về điều gì là thiện lành hay bất thiện. Theo đuổi các đối tượng giác quan là bất thiện. Phá giới là bất thiện. Ác ý và tàn nhẫn là bất thiện. Không tin rằng có những kết quả cho hành động của mình trong thế giới này và trong một thế giới khác là bất thiện. Tâm từ là thiện lành. Lòng bi mẫn là thiện lành. Sự mãn nguyện là thiện lành. Sự quan sát là thiện lành. Sự bố thí là thiện lành. Giới hạnh là thiện lành. Sự xuất ly và bước đi khỏi dục lạc là thiện lành. Trí tuệ của Tứ Diệu Đế — sự hiểu biết về tính vô thường của trải nghiệm hữu vi, sự hiểu biết rằng chạy theo tham ái là cái thúc đẩy nỗi khổ của ta, sự hiểu biết rằng buông bỏ, từ bỏ, xả ly, giải thoát, tự do, không chấp thủ là con đường đến tự do, sự hiểu biết về những điều kiện tiên quyết để có thể từ bỏ tham ái ở mức độ từng khoảnh khắc — tất cả những điều này là hình thức cao nhất của điều thiện lành.

Khi ta phát triển kỹ năng từ bỏ năm triền cái ấy cũng như một trực giác về cảm giác cân bằng và vững vàng đến trong sự vắng mặt của năm triền cái ấy, nó dọn đường cho hai giai đoạn kế tiếp của con đường thực sự cất cánh.

Chánh Niệm
Trên thực tế, Chánh Niệm bắt đầu cùng lúc với Chánh Tinh Tấn. Ngay khi ta lấy hơi thở làm đối tượng, ta đã bắt đầu quan sát thân. Bốn nền tảng của niệm là những cơ sở, mảnh đất mà trên đó sự hiểu biết về bản chất trải nghiệm của ta được xây dựng. Chúng là việc hòa điệu với bốn phương diện của thực tại tạo nên trải nghiệm của ta, và rốt cuộc tất cả đều cần được trải nghiệm trong từng khoảnh khắc, ngay khi chúng đang diễn ra.

Thân là một phương diện của trải nghiệm. Nó bắt đầu với việc quan sát hơi thở, cũng như tất cả trải nghiệm thuộc về thân đang diễn ra ở mức độ của thân. Trải nghiệm về trọng lượng, hay sự kết dính, hay sức nóng, hay sự chuyển động, những gì các dây thần kinh đang cảm nhận ở mức độ của thân, tất cả sự căng thẳng có thể đang được giữ trong thân. Tuy nhiên, bản chất của chánh niệm là nó không chỉ là trải nghiệm thân trong thân, sinh và diệt trong từng khoảnh khắc, mà còn là buông bỏ chúng — buông bỏ sự tạo tác của thân, ra khỏi tham ái đối với dục lạc và nỗi khổ gắn liền với thế gian.

Phương diện trải nghiệm của thân là lý do vì sao nó là một cơ sở, nhưng điều ta đang nhớ về thân là bản chất của nó được cấu tạo từ bốn yếu tố, được hình thành từ những phần không bóng bẩy, bị chi phối bởi sự rơi rụng, suy hoại và mục rã. Chính hai phương diện kết hợp ấy — cơ sở của thân, và sự nhớ về bản chất của nó như một cái gì đó được kết hợp, chịu sự tan rã và hủy hoại.

Nền tảng thứ hai của niệm là trải nghiệm cảm thọ trong cảm thọ, những cảm thọ vi tế thường phủ lên thân, nhuốm màu khoái lạc hay đau đớn hay không khoái lạc cũng không đau đớn. Đó là một sự nỗ lực say mê hướng đến một sự nhớ liên tục, đầy đủ và trọn vẹn về trải nghiệm này, sinh và diệt, cùng sự buông bỏ mọi sự đồng hóa, tham ái và khổ đau đối với trải nghiệm này.

Điều được nhớ về cảm thọ là có những cảm thọ khoái lạc, đau đớn, hay trung tính nhất định sinh khởi từ những thứ thuộc thế gian, và những cảm thọ khác sinh khởi xa rời những thứ thuộc thế gian. Phẩm chất của con đường là ban đầu, trong tiến trình xuất ly, ta từ bỏ thế gian cùng những cảm thọ sinh khởi từ thế gian. Ban đầu, nỗi đau của việc sống thiếu các khoái lạc thế gian sinh khởi. Rồi ta phát triển niềm an lạc tâm linh nội tâm đến từ điều thiện lành. Cuối cùng, từ niềm an lạc tâm linh ấy, ta tiến về phía cảm thọ trung tính vi tế hơn, trước khi buông bỏ cả điều đó nữa.

Nền tảng thứ ba của niệm là trải nghiệm ý chí trong ý chí. Đó là phương diện của tâm thức ta có trước cả tư tưởng, sự kích động ở mức nền tảng, hay sự thù hận, hay sự si mê, cái bị tán loạn hay sụp đổ, hay trải nghiệm sự vắng mặt của những trạng thái đó. Đó là phương diện của tâm thức có khả năng mở rộng hay co rút, có khả năng tập trung, và có tiềm năng cho sự tự do tối hậu. Nó trở nên rõ ràng nhất khi các tư tưởng lắng xuống. Khi các tư tưởng tĩnh lặng, ta có thể trải nghiệm rõ ràng hơn phương diện ấy của ý chí — cái di chuyển, ý định, và trực nhận. Đó là cái trải nghiệm tâm từ, hay lòng bi mẫn, hay sự mãn nguyện, hay sự quan sát. Nền tảng thứ ba của niệm là trải nghiệm trực tiếp về ý chí, quan sát nó di chuyển và đứng yên, quan sát nó sinh và diệt, quan sát nó tập trung hay mở rộng. Phương diện ấy của tâm thức được trải nghiệm càng rõ ràng, càng rõ ràng nơi nào công việc từ bỏ tham ái cần diễn ra. Nếu nó được nhận biết trực tiếp, sẽ trở nên rõ ràng tham ái có cảm giác như thế nào, sự diệt của tham ái có cảm giác như thế nào, sự tự do khỏi tham ái có cảm giác như thế nào. Đó là phương diện của tâm thức gắn bó nhất với cảm thọ và sự nhận biết, cái biết xảy ra trước khi bất kỳ tư tưởng có ý thức nào sinh khởi.

Một khi phương diện ấy của tâm thức hiểu được những trải nghiệm đó, và kết nối được rằng trải nghiệm tham ái dẫn đến trải nghiệm sầu khổ, ta đã bước vào nền tảng thứ tư của niệm. Sự nhớ về các pháp trong các pháp. Các pháp là bất cứ điều gì được tâm nhận thức hay những trạng thái mà ý chí khoác lấy. Nó bao gồm các trạng thái tâm lý, các cảm thọ và sự nhận biết, sự xúc chạm với tất cả các căn, các pháp đang diễn ra trong tâm như tư tưởng và sự chuyển động của tâm. Khi tâm thức trở nên đủ sắc bén và kiên định, nó có thể nhận thức các pháp này sinh khởi ngay khi chúng đang diễn ra. Nó có thể thấy khuynh hướng đi ra ngoài về phía và đồng hóa với những hiện tượng này. Nó có thể thấy nỗi đau sinh khởi từ việc nắm bắt những hiện tượng ấy. Nó có thể thấy sự tự do nằm ở phía bên kia của việc từ bỏ những thôi thúc đó và buông bỏ những hiện tượng đó. Việc quán xét các pháp trong các pháp bao gồm cả những phương diện của thực tại hữu vi mà ta tương tác, cũng như các trạng thái tâm lý của ta đối với chúng, cũng như sự nhận biết cho phép ta xả ly những pháp ấy.

Chánh Định
Chánh Định cũng đan xen với Chánh Tinh Tấn và Chánh Niệm. Đó là sự tiến triển tự nhiên bắt đầu nơi cảm giác cân bằng đã lắng xuống từ việc từ bỏ năm triền cái dừng lại. Có một sự chuyển tiếp trọng yếu giữa cảm giác cân bằng đã lắng xuống sinh khởi từ việc từ bỏ các triền cái và khởi đầu của Chánh Định.

Khi ta phát triển được một chút sự kiên định với trạng thái thoát khỏi những triền cái ấy, ý chí lắng xuống. Khi niềm an lạc ấy được thiết lập, một cảm giác thư giãn nội tâm trở thành một chốn nương tựa, một sự nghỉ ngơi khỏi những cơn gió cảm xúc bị thúc đẩy bởi các triền cái ấy. Khi bị các triền cái quấy phá thì không có sự an lạc. Khi đã bỏ lại những triền cái ấy phía sau, một sự khuây khỏa nội tâm lắng vào, ngày càng sâu hơn. Sự khuây khỏa ấy chuyển thành một cảm giác mãn nguyện và hạnh phúc sâu sắc, chính cái cảm giác ấm áp và êm dịu có thể được khơi dậy bởi tâm từ chân thật, sự tốt đẹp chân thật, sự quán niệm về Đức Phật, Giáo Pháp, Tăng đoàn, và nguồn cảm hứng chân thật trước khả năng rằng sự tốt đẹp và sự tự do hiện hữu trên đời.

Sự khuây khỏa này, sự mãn nguyện này, niềm hạnh phúc sâu sắc và an lạc này thường tự nhiên khơi lên một niềm vui thiện lành, cân bằng. Theo một số cách, nó tương tự niềm vui sinh khởi từ những thứ thế gian, nhưng hoàn toàn khác ở chỗ dù là một trạng thái rất tràn đầy năng lượng, nó lại là một trạng thái rất cân bằng.

Niềm vui ấy khơi dậy một cảm giác thư giãn nơi thân và gần như đồng thời một cảm giác khoái lạc thư thái. Với tất cả những trải nghiệm thiện lành, cân bằng ấy, việc ý chí rút lui khỏi các căn và tập trung trở nên dễ dàng hơn nhiều.

Từ đó, bốn giai đoạn của chánh định tương đối dễ hiểu theo trực giác, mỗi giai đoạn rũ bỏ lớp bất an thô nhất — đầu tiên là các tư tưởng và sự chuyển động của tâm lắng xuống, rồi niềm vui lắng xuống, rồi cảm thọ khoái lạc vi tế lắng xuống, và ta chỉ còn lại trải nghiệm hợp nhất, tĩnh lặng của sự quan sát và nhận biết cùng với cảm thọ không khoái lạc cũng không khó chịu.

Chánh Trí
Ở tất cả những giai đoạn này, sự nhận biết vẫn còn hoạt động đầy đủ. Tuy tư tưởng đã lắng xuống sau giai đoạn đầu, sự nhận biết bằng trực giác về trải nghiệm vẫn còn đầy hiệu lực. Tuy không có những tư tưởng “Đây là vô thường”, vẫn còn sự nhận biết về phẩm chất đang bốc cháy, đau đớn của sự sinh và diệt. Vẫn còn sự nhận biết về nỗi đau sinh khởi từ việc nắm chặt các đối tượng giác quan. Vẫn còn sự nhận biết rằng sự xả ly là con đường đi đến một cảm giác tự do. Những sự nhận biết này không tự động. Chúng chỉ đến nếu đã được nuôi dưỡng. Nhưng nếu chúng đã được nuôi dưỡng suốt cả tiến trình, chúng có thể trở nên ngày càng kiên định và tự động trước, trong, hay sau khi ý chí tập trung.

Với một ý chí đã tập trung đang quán xét thân, sự nhận biết, các dính mắc, các nhận thức giác quan sinh khởi và diệt mất trở nên sắc bén hơn nhiều và tức thời hơn nhiều. Ý chí đã cách xa hơn nhiều khỏi những đối tượng mà nó từng có khuynh hướng đồng hóa. Nó có khoảng cách với chúng. Chúng có thể đơn thuần được quan sát khi sinh khởi và diệt mất.

Chánh Giải Thoát
Bước cuối cùng và sau hết là sự dập tắt ngọn lửa đang cháy ấy. Khi ý chí của ta không còn thêm nhiên liệu vào lửa bằng việc nắm chặt bất kỳ phương diện nào của trải nghiệm, thì chỉ là vấn đề thời gian trước khi ngọn lửa tắt. Đức Phật đã hứa với chúng ta rằng có một sự kết thúc.

Tuy vậy, ngay cả trước khi đến được điểm đó, lý lẽ của nó là không thể bác bỏ. Ta có thể thấy con đường để ngừng nắm chặt bất cứ điều gì, ngừng tạo tác bất cứ điều gì, ngừng đồng hóa với bất cứ điều gì. Ta có thể thấy rằng những thứ đang sinh và diệt không thực sự là chính ta, không thực sự là của ta, không thực sự là một nguồn vững chắc cho hy vọng và an lạc. Ta có thể thấy tác động của việc từ bỏ tham ái đối với chúng. Ta có thể cảm nhận sự tĩnh lặng, mát mẻ và an lạc sinh khởi từ việc buông bỏ chúng. Ta có thể hiểu rằng đó là một sự an lạc bền vững hơn nhiều so với bất kỳ nguồn an lạc nào phụ thuộc vào một hiện tượng nhất thời. Chỉ đơn thuần là vấn đề để cho nó dập tắt, quan sát các thôi thúc hao mòn đi, quan sát chúng chấm dứt, và để ý chí buông bỏ cho đến khi nó được giải thoát hoàn toàn, được tự do hoàn toàn.

Di Sản của Đức Phật
Đây là niềm hy vọng mà Đức Phật để lại cho chúng ta. Đây là con đường mà ngài đã lao tâm khổ tứ để khám phá. Đây là điều ngài đã hy sinh tất cả vì nó. Lẽ ra ngài có thể chứng đạt sự tự do tối hậu này sớm hơn nhiều, nhưng ngài quyết định ở lại để dò xét những ngóc ngách của vũ trụ và đo lường những chiều sâu của trải nghiệm tâm thức, để có thể trao một con đường trọn vẹn cho bất cứ ai, bất cứ nơi đâu, từ chỗ họ đang đứng đến sự giải thoát hoàn toàn. Ngài thấu hiểu mọi ngóc ngách của tâm thức con người và bày ra chi tiết cách tiến bước từ chỗ mỗi người đang đứng.

Ngài thể hiện sự tự chế và kiên định to lớn khi không đi chệch khỏi cái thiết yếu nhất để rút mình ra khỏi nỗi khổ của trải nghiệm sinh, lão, tử. Ngài không lạc vào suy đoán. Ngài biết những dòng tư duy nào dẫn ra ngoài, và những dòng tư duy nào dẫn đến một vòng luân hồi bất tận của mớ bòng bong rối rắm của sinh, lão, tử. Ngài liên tục khuyến khích chúng ta nhìn thế giới qua lăng kính của các nguyên lý thay vì qua lăng kính của cái ngã. Ngài thấy rằng gốc rễ sâu xa nhất của sự si mê của chúng ta là sự đầu tư vào khái niệm về cái ngã; một khi ta có thể thấy rằng mọi thứ ta thường đồng hóa đều là vô thường và đau đớn, ta có thể bắt đầu buông bỏ. Qua sự buông bỏ, lớp sâu nhất của sự nhận biết của ta có thể được tự do.

Ban đầu, ngài nghĩ rằng người ta không có cách nào hiểu được nó. Nó quá vi tế. Những người ưa thích sự chấp thủ sẽ không bao giờ hiểu được nó. Nhưng vị trời Sahampati khuyến khích ngài rằng có những người có thể hiểu được. Thật kỳ diệu khi ngài đã khám phá ra con đường, và cũng kỳ diệu không kém khi ngài có khả năng dạy người khác chứng ngộ nó. Việc con đường ấy vẫn còn tồn tại là di sản to lớn của ngài. Ngay cả 2500 năm sau, những gợn sóng vẫn còn vang vọng. Gia tài mà chúng ta đã nhận được là vô lượng. Nó chỉ về một phương hướng mà nhiều người chưa từng hình dung trước đây. Nó mang lại một niềm hy vọng vượt trên mọi niềm hy vọng khác. Đó là niềm hy vọng về sự tự do tối hậu, một sự an lạc tối hậu.

Giáo lý của Đức Phật bao gồm vô số phương tiện để đưa vào thực hành một sự chuyển hướng có hệ thống về phía thiện lành và xa rời điều bất thiện, trong khi rốt cuộc tiến về phía sự giải thoát không lay chuyển và sự tịch diệt.

Đây thực ra là hai phần khác nhau của con đường. Tuy nhiên, nếu không thiết lập được một nền tảng thiện lành thì sự giải thoát tối hậu không thể có được. Và nếu không có sự giải thoát tối hậu thì nền tảng thiện lành luôn có nguy cơ tan rã và quay trở lại điều bất thiện.

Những khuyến nghị chung

Điều xác định một người cư sĩ đệ tử của Đấng Giác Ngộ là việc quy y nơi Đấng Giác Ngộ. (SN 55.37)

Ngoài điều đó, Đức Phật khuyến khích những người cư sĩ giữ gìn ngũ giới:

1. Tránh sát hại bất kỳ chúng sinh nào
2. Tránh lấy những gì không được cho
3. Tránh hành vi tà hạnh trong tình dục
4. Tránh nói dối
5. Tránh rượu, men say, và những thứ gây xao lãng hay say sưa

Giới hạnh và sự bố thí nên được hòa nhập càng nhiều càng tốt vào đời sống hằng ngày và vào những ý định trong từng khoảnh khắc. Nếu ta luôn có thể đi qua cuộc đời với những ý định cầu mong điều tốt lành, tâm từ, tình thân ái, lòng bi mẫn, sự vô hại, thì ta sẽ tạo nên nền tảng thiện lành ấy suốt cả ngày, dù ta đang làm việc hay ở nhà, dù với người khác hay một mình.

Cuối cùng, ngài khuyến khích những người cư sĩ phát triển sự nhận biết về bản chất sinh và diệt của vạn pháp càng nhiều càng tốt.

Những khuyến nghị cho ngày Bố-tát

Để tiến xa hơn về phía những hình thức thiện lành vi tế hơn, Đức Phật khuyến nghị những người cư sĩ dành những ngày trăng tròn, trăng non và ngày thứ tám để gột rửa những cấu uế khỏi tâm mình. (AN 3.70)

Nếu có cơ hội tìm đến các vị xuất gia và nghe giáo pháp của các ngài, thì đây là một cơ hội vô cùng quý giá để tạo nên những phước báu vô biên. Tuy nhiên, dù không thể ở gần các vị xuất gia, ta vẫn được khuyến khích nuôi dưỡng điều thiện lành và giữ gìn tám giới.

Vào những ngày này, như một phương tiện để nuôi dưỡng một cảm giác mãn nguyện thiện lành, Đức Phật khuyến khích mọi người quán niệm về Đấng Giác Ngộ, về Phẩm Chất (Giáo Pháp) ngài đã dạy, và về Tăng đoàn; quán niệm về giới hạnh; và quán niệm về chư thiên cùng niềm tin, giới hạnh, sự học hỏi, sự buông bỏ và sự nhận biết đã đưa họ đến chỗ được sinh vào những cảnh giới ấy. Từ những sự quán niệm đó, ta sinh khởi một cảm giác mãn nguyện. Cảm giác mãn nguyện ấy mang lại cho ta một nền tảng để từ đó từ bỏ cấu uế, gột sạch cấu uế khỏi tâm.

Ngoài điều đó, ngài khuyến khích giữ gìn tám giới trong ngày:

1. Tránh sát hại bất kỳ chúng sinh nào
2. Tránh lấy những gì không được cho
3. Tránh hoạt động tình dục
4. Tránh nói dối
5. Tránh rượu, men say, và những thứ gây xao lãng hay say sưa
6. Tránh ăn ngoài thời gian thích hợp (trước bình minh và sau giữa trưa)
7. Tránh múa hát, chơi nhạc, giải trí, đeo tràng hoa, dùng nước hoa, mỹ phẩm, đồ trang sức và làm đẹp
8. Tránh dùng giường nằm cao sang và xa hoa.

Theo cách này, trong ngày ấy ta sống cuộc đời mình tương tự như cách những bậc đáng kính sống trọn cả đời các ngài.

Ngoài ra, vào những ngày này, ta có cơ hội phát triển trọn vẹn hơn sự liên tục của “sự nhận biết về sinh và diệt, thâm nhập, cao thượng, đúng đắn, và dẫn đến sự chấm dứt khổ.” (SN 55.37)